Bellen metXander van Uffelen

‘De vraag die het CBS eigenlijk had moeten stellen is: worden de verschillen groter?’

Terwijl de politiek steeds meer doordrongen raakt van de groeiende ongelijkheid in Nederland, komt het CBS met een verrassend positief rapport: gemiddeld is de Nederlander er behoorlijk op vooruit gegaan in de afgelopen vijftig jaar. Hoe kan dit? We bellen met Xander van Uffelen, hoofd datajournalistiek bij de Volkskrant.

Gemiddeld gaat het prima, volgens Xander van Uffelen, hoofd datajournalistiek bij de Volkskrant. 'Maar voor een groeiende groep Nederlanders is de arbeidsmarkt onzeker geworden. En onzekerheid zit nooit in een getal.' Beeld Marcel van den Bergh
Gemiddeld gaat het prima, volgens Xander van Uffelen, hoofd datajournalistiek bij de Volkskrant. 'Maar voor een groeiende groep Nederlanders is de arbeidsmarkt onzeker geworden. En onzekerheid zit nooit in een getal.'Beeld Marcel van den Bergh

‘Inkomen Nederlanders in 50 jaar meer dan verdubbeld’ schrijft het CBS. Zondagavond was het programma Scheefgroei in de polder op tv, waar wordt beweerd dat een groeiende groep Nederlanders het economisch zwaar heeft. Hoe valt dit te rijmen?

‘Daarvoor moet je twee dingen uit elkaar halen. Enerzijds heb je het gemiddelde inkomen, waar het CBS over schrijft. Anderzijds heb je de verdeling van de welvaart, het verschil tussen arm en rijk in Nederland. Juist in deze uitersten zit de ontwikkelingen. Ik vind het een omissie dat daar geen aandacht voor is in het rapport.

‘Neem de onderkant van de arbeidsmarkt. Daar zijn meer flexibele contracten en de beloning is lager. Een bekend voorbeeld is de postbode. Vroeger was deze in vaste dienst. Nu wordt hetzelfde werk gedaan door iemand met een zzp-contract en voor een lager tarief. Een postbode moet meer werken voor hetzelfde inkomen. Vroeger kon een postbode een gezin onderhouden met zijn inkomen, nu moet de partner bijspringen.’

Deugt de manier waarop het is berekend?

‘Dat is een ander kritiekpunt. Het CBS berekent het inkomen per persoon en niet het inkomen per huishouden, terwijl huishoudens voor een hoger inkomen veelal meer uren zijn gaan werken. Tweeverdieners hebben dus een hoger inkomen per persoon – twee inkomens gedeeld door twee – dan eenverdieners. Maar dat steeds meer huishoudens allebei moeten werken zie je niet terug in het rapport. Zulke nuances ontbreken.

‘Daarnaast berekent het CBS dat de overheid een deel van de welvaart opslokt en dat weer uitgeeft aan zorg. Anders waren die kosten terechtgekomen bij de burger, aldus het CBS. Maar die zorg is niet hetzelfde als inkomen. Het vangnet is er wel, maar niet iedereen maakt daar gebruik van. Het is in zekere zin een fictief deel van het inkomen, als burger beleef je het niet als extra geld in je portemonnee.’

Het positieve beeld van het CBS klopt dus niet.

‘Het onderzoek van het CBS is het antwoord op een onderzoek van de Rabobank uit 2018, dat onder meer de aanleiding was voor het boek Fantoomgroei van Sander Heijne en Hendrik Noten. Daaruit bleek dat het gemiddelde inkomen minder snel steeg dan de gehele economie. Dat beeld wil het CBS corrigeren.

‘Maar ik heb moeite met gemiddelden. Ja, gemiddeld gaat het prima. Er zijn genoeg Nederlandse tweeverdieners met een vast contract, een koophuis en twee auto’s voor de deur die drie keer per jaar op vakantie kunnen, die geld hebben voor de sportclub van hun kinderen.

‘Voor een groeiende groep Nederlanders is de arbeidsmarkt echter onzeker geworden. En onzekerheid zit nooit in een getal. Met een flexibel contract heb je wel een inkomen, maar die onzekerheid wordt daar niet mee gemeten. Een andere nuance die je niet terugziet: mensen die huren in plaats van een koophuis hebben, meer huur betalen en niet profiteren van een huis dat in waarde toeneemt.

‘Wat wringt is dat het CBS tegelijkertijd veel onderzoeken naar buiten brengt die vrij sombere dingen laten zien. Zo leven mensen met lage inkomens ongezonder en ook korter. Hun kinderen krijgen een lager schooladvies. Het is jammer dat ze met dit onderzoek zo naar het gemiddelde turen. De vraag die het CBS eigenlijk had moeten stellen: worden de verschillen groter? Wordt de welvaart eerlijk verdeeld?

Oud-minister Zalm deed in 2005 een beruchte uitspraak: ‘Armoede is betrekkelijk’. Over zijn eigen jeugd zei hij: ‘Je had geen tv, je at dubbele boterhammen en je naaide zelf je kleren. We dronken niet eens koffie.’ De welvaart is enorm toegenomen, wilde hij daarmee zeggen.

‘Het is natuurlijk niet zwart-wit. Ja, de welvaart is voor veel mensen toegenomen. Niemand ontkent dat economie en welvaart zijn gegroeid. Maar je ziet ook dat de welvaartsverdeling vanaf de eeuwwisseling schever wordt. Die groei komt niet overal terecht. Ook Klaas Knot van De Nederlandse Bank en demissionair premier Mark Rutte erkennen die scheefgroei. Het is steeds meer onderwerp van politieke discussie. Dat geeft de bevindingen van het CBS iets wereldvreemds.

Hoofdeconoom Peter-Hein van Mulligen zei tegen deze krant: ‘Voor mijzelf zie ik ook mythebestrijding als een taak.’ Ofwel: dit mag dan onderwerp van politieke discussie zijn, Knot en Rutte kunnen denken dat het inkomen stagneert, maar wij brengen de cijfers.

‘Objectieve cijfers bestaan niet. De keuze van je cijfers kleuren je conclusie. In de statistiek geldt dat wat je berekent, je bevindingen stuurt. Met een groot deel van Nederland gaat het prima, dat zie je ook terug in dit onderzoek. En je moet elkaar niet de put in praten. Maar het CBS heeft wel de kans gemist te laten zien hoe rijk geschakeerd de werkelijkheid is.’

Meer over