De voorspellende blik van Roberto Arlt Gespierde meesterwerken van een Argentijns schrijver uit de jaren dertig

'Wij zullen een eigen literatuur creëren (. . .) door in trotse eenzaamheid boeken te schrijven die aankomen als een harde linkse op de kaak....

SANDER DE VAAN

Daar heb je weer zo'n blaag met literaire pretenties, zal de lezer denken. Roberto Arlt (1900-1942) was inderdaad jong toen hij deze gespierde taal op schrift stelde en het ontbrak hem allerminst aan ambitie. Maar wie denkt dat Arlt een blaaskaak was, vergist zich. Deze Argentijnse auteur hield woord en zette met het tweeluik De zeven gekken (1929) en De vlammenwerpers (1931) de literaire wereld van Buenos Aires op stelten. Men sprak schande van Arlts fascinatie voor de zelfkant van het stadsleven, zijn eigenaardige, gewelddadige personages en zijn onconformistische taalgebruik, gewend als men was aan het 'brave' sociale realisme van die tijd. De dreun kwam zó hard aan dat lezers en critici pas jaren later beseften dat hier sprake was van een meesterwerk.

Rond 1960 waren de eunuchen uitgebruld en sindsdien wordt Arlt gezien al een van de grondleggers van de moderne Latijns-Amerikaanse roman. De even bizarre als intrigerende wereld van Arlts verbeelding is nu, na ruim een halve eeuw, ook voor Nederlandse lezers toegankelijk. Vorig jaar verscheen een vertaling van De zeven gekken en onlangs volgde De vlammenwerpers. Gelukkig hoeft Arlt ons taalgebied niet via de achterdeur van de goedkope paperbackeditie te betreden. Uitgeverij Coppens & Frenks ontvangt hem met alle egards die bij een groot schrijver horen: twee wondermooi uitgegeven boeken, een uitstekende vertaling en een zeer informatief nawoord. Wat een verschil met de eerste publikatie van De zeven gekken in 1929! Toen werd Arlt nog 'de achtste gek' genoemd.

Was Roberto Arlt echt zo'n idioot? Nee, hoogstens een beetje anders dan anderen. Zoals alle schrijvers die hun tijd ver vooruit zijn kon dit enfant terrible niet van zijn literaire werk leven. Arlt verdiende de kost als journalist. Hij begon als misdaadverslaggever, maar ontpopte zich spoedig als een veelgelezen columnist. Zijn krantestukken werden hogelijk geprezen, maar zijn literaire proza kon vooral op hoongelach rekenen. Hij bleef desondanks onvermoeibaar werken aan een oeuvre, dat bij zijn dood uit vier romans, twee verhalenbundels en een aantal toneelstukken bestond.

Naast de literatuur had Arlt nog een andere passie: zijn 'laboratorium', een klein hok waar hij in zijn vrije tijd urenlang tussen de meest vreemdsoortige apparaten zat te experimenteren. Hij wilde een beroemd uitvinder worden, maar het zat hem niet mee: toen hij met veel moeite een steenpers in elkaar had geknutseld, bleek die machine al te zijn uitgevonden. Zijn verwoede pogingen om vervolgens nylons te vulkaniseren liepen eveneens op een mislukking uit.

Ook Remo Erdosain, de hoofdpersoon uit het tweeluik, is een uitvinder. Hij wil een koperen roos op de markt brengen, maar het ontbreekt hem aan de benodigde middelen. Als hij op een dag een vriend met de bijnaam 'de Astroloog' opzoekt, lijkt zijn droom in vervulling te gaan. De Astroloog vertelt hem dat hij een geheime loge wil oprichten, waarin een belangrijke rol is weggelegd voor Erdosains creatieve geest. De loge moet gefinancierd worden door een keten van bordelen en goudzoekerskampen, en door de verkoop van koperen rozen. Erdosain hapt onmiddellijk toe, want nu kan hij de wereld laten zien dat hij iemand is.

Om aan een startkapitaal te komen besluiten de mannen Erdosains rijke neef Barsut te ontvoeren en te vermoorden. Een krankzinnig plan, maar het genootschap is dan ook geen gezapige biljartclub: de Astroloog wil niets minder dan een revolutie ontketenen. Volgens hem is de moderne mens zijn geluksgevoel kwijt omdat hij geen goden en geen geloof meer heeft, zijn ziel is uitgeput door de mechanisering van de stedelijke beschaving. De loge moet daarom een nieuwe maatschappij vestigen waarin een kleine elite van 'supermensen' de bevolking onder de duim houdt met leugens en artificiële wonderen. Op deze manier zal de massa weer gelukkig worden, omdat zij een band met de goddelijke wereld zal hebben die zij nu ontbeert.

Dit doel heiligt naar de mening van de Astroloog alle middelen, zelfs een bloedige revolutie 'met een elektrische stoel op iedere straathoek'. Zover komt het gelukkig niet.

Het genootschap bestaat voornamelijk uit ontevreden warhoofden, die er lustig op los fantaseren. Ze ontvoeren Barsut weliswaar, maar sparen zijn leven. De Astroloog gaat er met het losgeld vandoor en laat zijn vrienden in een poel van ellende achter. Erdosain komt tragisch aan zijn einde: omdat hij de vele vernederingen die hij in zijn leven heeft moeten ondergaan niet van zich af kan zetten, vermoordt hij een veertienjarig meisje en pleegt vervolgens zelfmoord. Zijn hartstochtelijke zoektocht naar een zinvol leven is op niets uitgelopen. 'God, je bent een schoft', roept hij wanhopig als hij zich definitief in de macht van de Duivel weet.

Roberto Arlt is vaak geprezen om zijn vooruitziende blik (de massavernietiging door zichzelf 'supermensen' noemende moordenaars in de Tweede Wereldoorlog, de militaire dictatuur van generaal Videla). Ook zijn pionierswerk als romancier (hij was niet alleen een vernieuwer van het genre, maar ook een voorloper van het existentialisme) werd gewaardeerd.

Anno 1994 is dat op zichzelf niet voldoende om zijn werk te lezen. Hoeveel profeten en vernieuwers klinken nu niet achterhaald en oubollig? Maar ook in dit opzicht is Arlt een geval apart. Hij weet nog altijd mateloos te boeien door zijn wervelende stijl, zijn grappen en zijn volslagen amorele personages. Bovendien is zijn thematiek uiterst eigentijds. Arlt kondigde ruim zestig jaar geleden al het failliet van alle ideologieën aan.

De Astroloog is zijn kapitein op het zinkende schip van de utopieën. Fascisme, communisme, kapitalisme, katholicisme, atheïsme: deze 'gekke goeroe' gooit alles op een hoop en laat in het ideologische bestand van de loge onder andere Lenin, de Ku Klux Klan, Mussolini, Madame Blavatsky, Swedenborg, Al Capone en Henry Ford figureren. De belangrijkste vraag die door De zeven gekken en De vlammenwerpers wordt opgeworpen, is dan ook: is deze mysterieuze 'Astroloog' eigenlijk wel zo geschift?

Te oordelen naar zijn visie op de bestaande ideologieën en zijn gefundeerde kritiek op de moderne maatschappij moet het antwoord welhaast ontkennend luiden. Hij is veeleer een gewetenloze schurk, die handig gebruik maakt van de ellendige omstandigheden waarin zijn medemens verkeert. Dat vindt ook 'de Goudzoeker', een ander lid van het genootschap: 'Als de geschiedenis van die man op een dag wordt geschreven, zullen de koelbloedigen onder de lezers bij zichzelf zeggen: hij was een groot man, want hij heeft slechts de middelen gebruikt die iedere charlatan ter beschikking staan om zijn idealen te verwezenlijken.'

Roberto Arlt: 'De zeven gekken' en 'De vlammenwerpers'.

Uit het Spaans vertaald door Mariolein Sabarte Belacortu. Coppens & Frenks, ¿ 54,50 (per deel).

Meer over