DE VERZONNEN DOOD

Pat Tillman was een van de vele Amerikaanse sporthelden. Hij brak zij carrière in het American Football abrupt af om als soldaat dienst te doen; eerst in Irak, later in Afghanistan....

De doodskist van korporaal Pat Tillman was eind april 2004 nog maar net gearriveerd op Dover Air Force Base in de staat Delaware, of president George Bush, zei dat Tillman een inspiratie was 'voor alle Amerikanen'. Dat was des te opmerkelijker, omdat Bush zelden commentaar geeft op dit soort tragedies. Op 3 mei 2004 in de San Jose Municipal Garden een herdenkingsceremonie plaats die rechtstreeks op de televisie werd uitgezonden door de sportzender ESPN.

Niet toevallig ESPN: Pat Tillman was een befaamde American Football-speler bij de Arizona Cardinals tot hij, na de aanslagen van 11 september 2001, zijn contract van 3,6 miljoen dollar inleverde en zich, met zijn broer Kevin, aanmeldde bij het leger om te vechten in George Bush' War on Terror. Ze werden tegen een salaris van nog geen achttienduizend dollar per jaar soldaten bij elite-eenheid Army Rangers en brachten drie maanden door in Irak.

Er werd gefluisterd dat ze daar de gegijzelde soldate Jessicia Lynch hadden bevrijd uit een ziekenhuis en sommigen beweerden dat de Tillman-broers Saddam Hussein hoogstpersoonlijk aan zijn baard uit zijn schuilplaats hadden getrokken. Daarna keerden ze even terug naar Amerika en vervolgens werden Kevin en Pat Tillman naar Afghanistan gestuurd, waar ze hoofdprijs Osama bin Laden uit zijn hol zouden roken.

Tijdens de herdenkingsceremonie was de ene speech nog patriottistischer dan de andere. John McCain, de Republikeinse senator van Arizona, zei dat Tillman het land had laten zien 'hoe moed er ook alweer uitziet' en Maria Shriver las een brief voor namens haar man Arnold Schwarzenegger, de gouverneur van Californië. 'Het leven van Pat was de Amerikaanse Droom, maar hij gaf het allemaal op voor ons en ons land. Dat is mijn soort held', schreef de voormalige acteur.

Want Pat Tillman was een onaantastbare oorlogsicoon, een patriot die bijna alle Amerikanen had geraakt met zijn besluit een prachtige sportloopbaan op te geven voor het vaderland. Mooier en Amerikaanser kon een verhaal niet zijn, zegt Mike Towle, een voormalige legerofficier en auteur van de biografie I've got things to do with my life. The story of Pat Tillman: 'Tillman ging volledig in tegen de vooroordelen die veel Amerikanen tegenwoordig hebben van atleten. Ze verdienen allemaal miljoenen, maar doen in tegenstelling tot de atleten van vroeger nooit iets terug voor hun land. Tillman zat anders in elkaar en wij Amerikanen omhelzen dat soort mensen nu eenmaal graag.'

En wanneer ze sterven voor hun land, is er helemaal geen houden meer aan. Dus ging het maar door, tijdens de ceremonie. Kennissen, jeugdvrienden, sportcoaches, hoge legerofficieren en bekende politici spraken nationalistische en religieus getinte woorden, ter nagedachtenis van de gesneuvelde held.

Dapper gedrag

Op dat moment geloofde bijna iedereen dat Tillman een smetteloze all-American hero was. Zijn laatste uren bevestigden dat hij een van de allergrootste helden uit de Amerikaanse geschiedenis was geweest. Tillman stierf op 22 april 2004. Enkele dagen na zijn dood verspreidde het Pentagon een officieel communiqué waarin stond: 'Korporaal Tillman wierp zich in de linie van vernietigend vijandelijk vuur, terwijl hij zijn team naar een andere positie manoeuvreerde, vanwaar ze hun wapens effectief konden richten op vijandelijke posities. Hij werd dodelijk verwond, maar zijn voorbeeldige leiderschap en dappere gedrag inspireerde zijn mannen. Zij vochten met gevaar voor hun persoonlijke veiligheid, waardoor de vijand zich terugtrok en hun eenheid veilig kon ontsnappen uit de ambush kill-zone.'

Iedereen geloofde het, iedereen wílde het maar al te graag geloven. Behalve misschien Rich Tillman, de jongste broer van de gesneuvelde soldaat. Ineens stapte hij in San Jose voor het oog van de camera's naar voren, langs alle hoogwaardigheidsbekleders en beroemdheden. Hij droeg géén pak en géén stropdas, maar een gekreukt wit T-shirt en in zijn handen had hij een halve literpul Guinness.

Rich Tillman richtte zich tot degenen die zijn broer juist de hemel hadden ingeprezen en snauwde: 'Pat is helemaal niet bij God. Hij is fucking dead. Hij was helemaal niet religieus. Dus bedankt voor al jullie gebeden, maar hij is fucking dead.'

Hoewel de ceremonie na afloop werd geanalyseerd alsof het een belangrijke footballwedstrijd was geweest, besteedde vrijwel niemand aandacht aan het opmerkelijke optreden van Rich Tillman. Het paste niet in het beeld dat de televisiezenders wilden overdragen en zelfs de meeste progressieve kranten negeerden de aardse woorden van de broer van de held volledig.

Niemand durfde en wilde de mythe doorprikken. De oorlog in Irak liep niet goed en eind april 2004 werden ook nog eens de martelingen in de Abu Ghraib-gevangenis geopenbaard. Maar gelukkig was er tenminste Pat Tillman. Een held die in de ogen van de meeste Amerikanen nog het ware Amerika vertegenwoordigde, de held die desnoods zijn leven gaf voor de verdediging van zijn eigen land en de vrijheid van de wereld.

De voormalige footballheld die zijn manschappen onder vijandelijke aanvallen dirigeerde zoals de quarterback zijn footballteam leidt. Het leek, tot hij door een overmacht aan aanvallers werd getackeld en neergehaald, een verhaallijn uit een film van John Wayne. Zelfs Tillmans ouders twijfelden er aanvankelijk niet aan dat het echt zo was gegaan.

Laatste uren

Maar de laatste uren van Pat Tillman waren gemythologiseerd. Pas drie weken na de herdenkingsceremonie gingen hoge officieren langs bij Mary en Patrick Tillman om te vertellen dat hun zoon 'waarschijnlijk' stierf door friendly fire. Getuigen hadden vanaf het begin te horen gekregen dat ze moesten zwijgen en zelfs broer en medesoldaat Kevin Tillman kreeg de vermoedelijke waarheid pas veel later te horen.

'Aanvankelijk was ik alleen maar heel verdrietig', zegt moeder Mary Tillman. 'Ik weet dat ongelukken kunnen gebeuren. Maar mijn verdriet veranderde al snel in boosheid. Het Pentagon bleef tegenstrijdige en valse informatie verspreiden en voerde een aantal zeer gebrekkige onderzoeken uit. Op dat moment wist ik dat ze de waarheid wilden achterhouden. Als oorlogsicoon was Pat van te veel waarde en dat moest vooral zo blijven.'

Het Pentagon, werd al snel duidelijk, had 'strategisch gelogen', zoals het een jaar eerder ook had gedaan over Jessica Lynch. Die soldate was volgens de legertop gegijzeld door een overmacht aan bebaarde bad guys, maar werd bevrijd door het Amerikaanse leger, na een operatie die live werd uitgezonden. Later bleken grote delen van het verhaal in scène te zijn gezet of verzonnen, met als doel Lynch tot een oorlogsicoon te maken.

De Amerikaanse regering trachtte haar zoon vanaf het begin te gebruiken voor propagandadoeleinden, zegt Mary Tillman. Minister van Defensie Donald Rumsfeld stuurde hem na zijn aanmelding een felicitatiebrief en er werd een pr-bureau ingeschakeld om zo veel mogelijk profijt te trekken van Tillmans entree in het leger. De footballer moest het prominente gezicht worden van een rechtvaardige oorlog.

Maar tot verbazing van het Pentagon koos de bekende soldaat weloverwogen voor de anonimiteit. Interview-aanvragen wees hij resoluut af, net als honderden lucratieve aanbiedingen voor fotosessies, reclamespotjes, boeken en films. Tillman gruwde van de gedachte dat hij op basis van zijn faam een uitzonderingspositie zou krijgen. Zijn zwijgen werkte aanvankelijk juist in het voordeel van de regering. Pr-bureaus in dienst van het Pentagon, dat een jaarlijks propagandabudget heeft van 1,1 miljard dollar, konden hem met behulp van de media nu gemakkelijker neerzetten als een eendimensionale footballer die de Stars & Stripes belangrijker vond dan zijn sportloopbaan - belangrijker zelfs dan zijn eigen leven.

Patriottisch sportman

In werkelijkheid was Tillman juist het tegendeel van de simpele, patriottistische sportman. Kampioen St. Louis Rams bood hem een contract aan van negen miljoen dollar voor vijf jaar, maar Tillman sloeg het aanbod af uit liefde voor de Cardinals.

In Phoenix ging hij elke dag op de fiets naar de training en in de garage van zijn eenvoudige huis stond een gewone Volvo. De mobiele telefoon vond hij een overbodige uitvinding en hij zoop Guinness als een Britse profvoetballer uit de jaren zeventig. Een afspraak met de kapper maakte Tillman zelden en toen hij ook nog eens ging rondlopen op sandalen, werd zijn bijnaam 'Jezus Christus'.

'Pats interesse in de wereld ging veel verder dan sport alleen', zegt Mark Brand, vriend van Tillman en werkzaam op de sportafdeling van de Universiteit van Arizona State. 'Ik weet ook zeker dat zijn toekomst buiten het football lag.' Alex Garwood - zwager, beste vriend van Tillman en een van de sprekers op de herdenkingsceremonie - bevestigt dat Tillman een veel complexere persoon was dan de meeste mensen dachten: 'Aan praten over football had Pat een grote hekel en als iemand vroeg naar zijn baan zei hij alleen maar: Ik werk in Arizona.'

Pat Tillman sprak veel liever over onderwerpen als filosofie en geschiedenis en hij verdiepte zich, hoewel hij niet geloofde, in religie. Garwood: 'Hij las bijvoorbeeld de koran of het boek der mormonen en vervolgens belde hij vrienden om erover te discussiëren. Intellectueel wilde Pat zich altijd verbeteren en hij haatte hokjesgeest. Hij woog bijvoorbeeld zorgvuldig de voor- en nadelen van het socialisme of kapitalisme tegen elkaar af.'

Hij dacht uiteraard ook veel na over de oorlogen die zijn land voerde in Afghanistan en Irak. Tijdens zijn tour of duty in Irak, zeggen mensen uit zijn omgeving, werden zijn politieke denkbeelden radicaler. Tillman vond de oorlog in Afghanistan gerechtvaardigd, maar volgens Russell Baer, een soldaat die met Tillman diende bij de Rangers, noemde hij de inval in Irak 'fucking illegal'.

In het voorjaar van 2004 probeerde Tillman zijn medesoldaten er zelfs van te overtuigen te stemmen op de Democratische presidentskandidaat John Kerry, vertelt Mary Tillman. 'Pat had zich aangemeld om te vechten in Afghanistan, maar de regering veranderde ineens van koers en zo belandde hij in Irak. Hij was het daar totaal niet mee eens. Hij zag ook veel chaos om zich heen. Als je besluit een ander land te bombarderen, mag je hopen dat er een plan achter zit. Maar volgens Pat ontbrak dat volledig.

'Niemand wist precies wat hij moest doen, de meeste soldaten waren niet goed getraind en later merkte hij dat de strijd in Afghanistan grote schade leed door de oorlog in Irak. Pat raakte steeds meer op de hand van Howard Dean, die zich als een van de weinige Amerikanen vanaf het begin openlijk durfde uit te spreken tegen de oorlog in Irak, en hij ging zich verdiepen in het werk van auteurs als Noam Chomsky.'

Linkse essayist

De woede van Tillman was inmiddels zo groot dat hij vanuit Afghanistan een ontmoeting probeerde op te zetten met de uiterst linkse essayist/taalkundige.

Mary Tillman openbaarde de informatie over haar zoons belangstelling voor het werk van Chomsky in een interview met The San Francisco Chronicle. Ze treedt heel weinig naar buiten, tv-optredens mijdt ze zelfs helemaal uit angst voor overexposure. Daardoor is het verhaal van haar zoon niet zo bekend als dat van Jessica Lynch. Maar toen Mary Tillman de naam Chomsky liet vallen had ze meteen alle aandacht.

Chomsky wordt vanwege zijn harde kritiek op het Amerikaanse buitenlandse beleid, door de meeste conservatieve Amerikanen gezien als een landverrader. De vooraanstaande rechtse commentator Ann Coulter, die Tillman na zijn dood omschreef als 'deugdelijk, puur en mannelijk, zoals alleen een Amerikaanse man kan zijn', deed het bericht over Tillmans toenaderingspogingen tot Chomsky zelfs af als schandelijke laster uit het hippiebolwerk San Francisco en zei: 'Ik geloof het niet.'

De onthullingen over zijn radicale denkbeelden leidden onvermijdelijk tot complottheoriëen. De Republikeinse knuffelsoldaat zou vanwege zijn denkbeelden door het leger zijn vermoord en de paranoia nam alleen maar toe toen vader Patrick Tillman, afkomstig uit een zeer vaderlandslievende familie die veel soldaten leverde, zich steeds sceptischer ging uitlaten.

Hij begreep niet hoe het mogelijk was dat de schutters de bekendste soldaat van Amerika niet hadden herkend als een friendly. 'They blew up their poster boy', zei hij. En: 'Het leger heeft zo veel abnormale beslissingen genomen dat je je dingen begint af te vragen. Ik bedoel: waarom zou je zo je best doen een ongeluk verbergen?'

De stevige teksten hadden effect, want een maand geleden begon het Pentagon onder druk van de Tillmans een vijfde onderzoek en volgens anonieme bronnen uit het leger, geciteerd door de New York Times, zullen er 'zeer gevoelige dingen naar voren komen'.

Het kan de geloofwaardigheid van de regering, die toch al lager ligt dan ooit, nog verder aantasten, denkt politiek wetenschapper Christopher Gelpi, auteur van boeken als Choosing your battle: American civil military relations and the use of force en gespecialiseerd in de publieke opinie in oorlogstijd: 'Tegenslagen worden door deze regering nooit toegegeven en Tillmans verzonnen dood past in dit patroon. Helaas overschat deze regering haar vermogen geheimen te bewaren voortdurend en uiteindelijk heeft het misleiden van het publiek zich alleen maar tegen Bush gekeerd. Religieus rechts zal de president altijd blijven steunen, maar bij de rest van de Amerikanen heeft hij zijn geloofwaardigheid bijna helemaal verspeeld.'

De Tillmans eisen antwoorden en hun wantrouwen is alleen maar groter geworden sinds ze het tweeduizend pagina's tellende dossier over de dood van hun zoon in handen hebben gekregen. Grote delen van het rapport zijn doorgekrast en sommige delen ontbreken helemaal.

Het dagboek van hun zoon, dat hij bijhield vanaf zijn 16de jaar, is verdwenen. Bovendien kregen ooggetuigen toestemming eerdere verklaringen te wijzigen en werd het doorzeefde uniform van hun zoon tegen alle protocollen in vlak na zijn dood direct verbrand.

Het meeste onderzoek werd door de familie zelf verricht. Ze belden in hun vrije tijd met ooggetuigen en speelden scènes tot in detail na. Mary en Patrick Tillman weten inmiddels dat hun zoon stierf na een reeks tragische misverstanden en grove blunders.

Mechanische problemen

Het ging mis toen een legervoertuig mechanische problemen kreeg tijdens een missie die om onverklaarbare redenen werd uitgevoerd bij daglicht. Tillmans eenheid werd gesplitst zodat de ene helft, onder wie Pat Tillman, kon doorgaan met de missie en de andere helft transport kon regelen voor het defecte voertuig. Toen werd die tweede eenheid ineens onder vuur genomen.

Tillman beklom in het gezelschap van een Ranger en een Afghaanse bondgenoot een heuvel om de eenheid te verdedigen, maar schutters van de achtergebleven eenheid verwarden de friendlies op onverklaarbare wijze met de vijand. Het zicht was goed, de afstand niet heel groot, maar de Afghaanse bondgenoot werd doodgeschoten en de kogels bleven komen. Zelfs toen Tillman een rooksignaal gaf om aan te geven dat hij een Army Ranger was en tientallen keren schreeuwde: 'Stop met vuren, stop met vuren, friendlies.'

Toen dat niet hielp, deed Pat Tillman, die zich in het leger nooit had laten voorstaan op zijn faam als beroemd footballspeler, een wanhopig beroep op zijn sterrenstatus: 'I am fucking Pat Tillman, I am fucking Pat Tillman damn it!'

Heel even leken die woorden te werken. Het vuren stopte en Tillman veegde opgelucht zijn uniform schoon. Maar de schutters hadden alleen maar even gepauzeerd en daarna werd het vuur opnieuw geopend.

De Ranger naast Tillman keek opzij en riep: 'Oh my fucking God! Oh my fucking God!' Er stroomde een 'rivier van bloed' over de grond, zoals hij het later omschreef. Bovendien was Pat Tillmans hoofd weg.

De Ranger begon weer te schreeuwen, er kwam medische hulp, maar korporaal Pat Tillman (27) - patriot, oorlogsicoon, topatleet, dissident - was allang gestorven.

Er zijn minstens vier militaire protocollen overtreden, zegt Mary Tillman. Daarna heeft het Pentagon er volgens haar alles aan gedaan belastende informatie in de doofpot te stoppen of zelfs te vernietigen. 'Het gebeurde tijdens het Abu Ghraibschandaal in een verkiezingsjaar, dit soort negatieve publiciteit kon de regering niet gebruiken. Het was een cover-up om politieke redenen en vervolgens hebben ze dingen verzonnen om de oorlog te promoten. Het is walgelijk dat ze mijn zoon daarvoor hebben gebruikt.'

Ze spreekt de woorden vol vuur uit. Liever had Mary Tillman gezwegen in de geest van haar zoon, maar de regering is te ver gegaan, vindt zij. De verantwoordelijken moeten worden gestraft, net als de hoge officieren die de affaire in de doofpot wilden stoppen. En, het belangrijkste, de Tillmans willen dat de regering openlijk toegeeft dat er leugens zijn verteld.

Mary Tillman: 'Het Witte Huis gaat ervan uit dat het wel zal overwaaien, maar we láten het niet overwaaien.'

Meer over