De verlosser van Charles Darwin

Vandaag een eeuw geleden overleed Alfred Russel Wallace, de commerciële dierenjager die in Indonesië de vorming van soorten doorgrondde. Hij schudde Charles Darwin wakker.

VAN ONZE VERSLAGGEVER MARTIJN VAN CALMTHOUT

AMSTERDAM - Charles Darwin wond er in 1858 geen doekjes om: een essay van de Britse commerciële verzamelaar van exotische dieren Alfred Russel Wallace in voormalig Nederlands Indië had hem ertoe aangezet om zijn eigen evolutietheorie te publiceren. Dat werd On the Origin of Species, en de rest is geschiedenis.

Wallace, op zijn beurt, was steevast de welwillendheid zelve; bij de ontvangst van de eerste Darwin-medaille wees hij er jaren later 'voor eens en voor altijd' op dat Darwin destijds zijn hele theorie al een kleine twintig jaar klaar had liggen. Onafhankelijk van elkaar hadden beiden het idee van de natuurlijke selectie ontdekt, hield hij vol.

Vandaag een eeuw geleden, op 7 november 1914, overleed Wallace in Engeland. In Londen wordt voor het Natural History Museum een standbeeld van hem onthuld. Darwin staat er al jaren.

Het is de eeuwige vraag in de wetenschap: wie had het eerst het baanbrekende idee? In het geval van de evolutietheorie kent het grote publiek alleen Darwin, zegt de Nederlandse journalist-schrijver en Darwin-kenner Alexander Reeuwijk. 'Bij mijn lezingen zegt de naam Wallace de meeste mensen niks.'

Reeuwijk publiceerde net een nieuw boek met Wallace in de hoofdrol, niet zozeer over Wallace' evolutietheorie, als wel over diens ontdekking van strikt gescheiden biologische rijken in voormalig Nederlands Indië. In Reizen tussen de Lijnen (uitg. Atlas Contact) herhaalt Reeuwijk deels de reizen die Wallace als jager op exotische vogels, insecten en dieren tussen 1854 en 1862 maakte. 'Om te zien waar hij zijn ideeën vandaan haalde.'

Kern daarbij is de zogeheten Wallace-lijn die Indonesië biologisch gezien radicaal in tweeën deelt. De lijn loopt tussen Bali en Lombok door en verder naar het noorden tussen Borneo en Celebes. Op Bali, merkte Wallace als eerst westerling op, kwamen totaal andere vogelsoorten voor dan op Lombok, en toch is het maar 35 kilometer verderop. Oostelijker poseren en dansen paradijsvogels in de bomen.

Dat verschil, dat bijvoorbeeld ook maakt dat orang-oetans uitsluitend op Sumatra en Borneo voorkomen, heeft een geologische achtergrond, besefte Wallace. Kennelijk waren de eilanden ten oosten van de lijn letterlijk een andere wereld dan die ten westen ervan. Nu wordt het ene deel bij Azië gerekend en het andere bij Australië, gescheiden door een diepe zeestraat .

Reeuwijk: 'Wallace is de eerste die het onderscheid ziet en noteert. Heel bijzonder. Op sommige plaatsen is hij maar twee dagen. Het geeft aan hoe geweldig Wallace als waarnemer was.'

In zekere zin, zegt hij ook, was Charles Darwin dat niet, in weerwil van zijn beroemde reis met de Beagle in 1831-1836 en zijn boek erover, dat een bestseller was. 'Darwin haalde veel van zijn ideeën uit zijn waarnemingen en proeven met gedomesticeerde dieren, zoals zijn duiven. Kunstmatige selectie breidde hij uit naar natuurlijke selectie.'

Wallace krijgt als commercieel jager duizenden gedode vogels en andere dieren onder zijn neus en ziet daarin de kleine variaties. Hij is geen bioloog, maar heeft al sinds zijn jonge jaren, mede geïnspireerd door Darwins Voyage of the Beagle, nagedacht over het ontstaan van soorten. 'Hij gebruikt dan in een brief al de term 'origin of species'. Jaren later schrijft hij, geveld door malaria, een opstel waarin hij doorgrondt hoe het werkt: natuurlijke selectie. Dat essay stuurt hij naar Darwin, met de vraag het bij de Linnean Society in Londen aan te bieden. Darwin herkent er de ideeën in die hij al jaren in de kast heeft liggen, maar vooral om religieuze redenen niet durft te publiceren. Nu moest hij wel.' Wallace, zegt Reeuwijk, als verloskundige van Darwin.

Van de oude Wallace-lijn, zegt Reeuwijk, is veel aan het vervagen, vooral doordat de mens grote delen van het oerwoud aantast. Nu al moest hij voor zijn reportages soms dagen de bush in om dieren te zien die in Wallace' tijd nog overvloedig voorkwamen. 'Na zeven uur met een prauw de rivier op stond ik eindelijk, met jagers, oog in oog met paradijsvogels. En daarna legden de jagers aan en schoten ze ze zonder pardon uit de boom. Terecht. Het is hun eten.'

Vanavond om 20.00 uur is in de Artis Bibiliotheek in Amsterdam een kleine herdenking van Wallace met de schrijvers Alexander Reeuwijk en Thijs Goldschmid

t.

undefined

Meer over