De verkiezingen in Europa zijn onvoorspelbaarder dan ooit

De verkiezingen volgen elkaar snel op in Europa en ze zijn onvoorspelbaarder dan ooit. De verrassing wordt de norm.

Europees Parlement, Brussel. Beeld anp
Europees Parlement, Brussel.Beeld anp

Europa is geen adempauze vergund. Referenda en verkiezingen volgen elkaar in moordend tempo op. Ze verhitten de gemoederen, zijn onvoorspelbaarder dan ooit, bedreigen de bestaande orde en doen leiders vallen of wankelen. De Turkse volksraadpleging was nog niet voorbij of premier Theresa May verraste dinsdag met het nieuws dat de Britten in juni vervroegd naar de stembus gaan. Europa lijkt op een prehistorisch landschap, waar alles stampt, schokt, scheurt en stoom uitstoot. Eurassic Park.

May's aankondiging was geheel in stijl. Steeds had zij zich uitgesproken tegen vervroegde verkiezingen. Te ongewis zo'n verkiezingsrace, zeker als met de Europese Unie over de Brexit wordt onderhandeld. Nu komen ze er toch. 'Een van de meest verbazingwekkende ommezwaaien in de recente politieke geschiedenis', sneerde de Schotse eerste-minister Nicola Sturgeon. De verrassing wordt in dit tijdsgewricht de norm, zie ook Amerika.

Ongekende gebeurtenissen

De keten van onverwachte, onvoorstelbare of ongekende gebeurtenissen begon een jaar geleden in Nederland. Een betrekkelijk kleine groep kiezers gaf in een referendum bijna de doodsteek aan het Europese associatieakkoord met Oekraïne. In Oostenrijk waren onder druk van wantrouwige rechts-populisten twee verkiezingen nodig om tot een president te komen. In Groot-Brittannië leidde een referendum tot een vertrek uit de EU. In Italië stemde een meerderheid in een volksraapleging de premier weg. In de Nederlandse verkiezingen bleef een grote schok uit. Maar de opluchting daarover werd al snel weer overschaduwd door het Turkse referendum met al zijn spanningen onder Nederlandse en Duitse Turken. Amper twee dagen later is er de aankondiging van de vervroegde Britse verkiezingen. Het blijven turbulente tijden.

Laat Europa weer ouderwets saai worden, zullen ze in Brussel verzuchten. Daar lijkt voorlopig weinig kans op, met verkiezingen op komst in de drie grootste landen: Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland. Zondag al is de eerste ronde in de Franse presidentsverkiezingen, en blijkens de peilingen is het electoraat flink op drift. Vier kandidaten liggen dicht bij elkaar en het is niet uitgesloten dat de finale uiteindelijk zal gaan tussen twee politieke uitersten, de radicaal-rechtse Marine Le Pen en de radicaal-linkse Jean-Luc Mélenchon.

In Duitsland lijkt Martin Schulz nieuw leven te hebben geblazen in de zieltogende sociaal-democraten. Daardoor kan kanselier Angela Merkel, leider van Duitsland en Europa, het in september zwaar gaan krijgen.

Ondertussen speculeert May erop dat de Labour-oppositie onder de stijf-linkse Jeremy Corbyn zo zwak is dat de Conservatieven hun meerderheid sterk kunnen vergroten. Er is een risico: door de Brexit weer op het menu te zetten ontketent May mogelijk een nieuwe dynamiek die zij niet in de hand heeft, met een nog verscheurder land en chaos als gevolg. Want de kiezers in de westerse democratieën hebben zich het afgelopen jaar van hun grilligste kant laten zien.

Grote woorden

Verkiezingen hebben een zwaarte gekregen die er in de eerste jaren na de val van de Muur niet was. De strijd ging toen tussen politici die niet zo veel van elkaar verschilden. De een was centrum-links, de ander centrum-rechts, maar ze hadden allemaal hun basis in het politieke midden. De laatste jaren zijn de verschillen toegenomen en daarmee de emoties. De extremen aan de flanken, rechts en links, zijn sterker geworden. Het is niet meer een onsje meer of minder. De populisten roepen: weg met de gevestigde orde, weg uit de EU, weg met de euro. De kleine marges zijn vervangen door grote woorden. Le Pen en Mélenchon willen breken met het liberalisme, Europa en de globalisering, kortom met 'het systeem'. Zij zijn revolutionairen, geen reformisten.

Historici zullen later onderzoeken waar de radicalisering vandaan kwam. Ze zullen kijken naar de langdurige stagnatie van de economieën sinds de crisis van 2008. Ze zullen kijken naar de immigratie, die onder de gedupeerden van de aanhoudende recessie de sociale stress vergrootte. De historici zullen ook de uitkomst weten. Mogelijk handhaven de gevestigde politici zich. De conclusie zal dan zijn dat de Europese democratieën de test hebben doorstaan.

Maar tot die tijd wordt het spannend. EU-president Donald Tusk greep dinsdag ook terug op een film als typering van dit moment in de Europese geschiedenis. Niet op Jurassic Park. In een tweet zei hij over May's verrassende verkiezingsbesluit: 'Het was Hitchcock die de Brexit regisseerde: eerst een aardbeving en dan loopt de spanning op.' Het was een verwijzing naar de opmerking van de grote regisseur dat een goede film begint met een aardbeving, gevolgd door oplopende spanning.

Meer over