Analyse

De verkenner verandert van gevierde nieuwe figuur nu plots in een steen des aanstoots

Oud-verkenners Jorritsma en Ollongren donderdag tijdens het debat over de mislukte formatieverkenning.  Beeld ANP
Oud-verkenners Jorritsma en Ollongren donderdag tijdens het debat over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP

Een kabinet vormen zonder koning, met als eerste stap door politici zelf aangewezen verkenners. Wat ooit zo mooi begon, is nu uitgelopen op een drama.

De Tweede Kamer kon het zelf. Zowel in 2012 als in 2017 luidde de conclusie in de evaluaties dat de formatie zonder koning een succes was. Het draaiboek een beetje bijpunten, tot uw dienst, maar de regie hoefde niet meer uit het paleis te komen. Het maakte de koning minder politiek en de formatie transparanter, precies zoals de initiatiefnemers van D66 hadden beoogd.

Ruim twee weken na de verkiezingen van 2021 zit de Kamer nu toch met de brokken. Hoeveel openbaarheid kunnen onderhandelingen tussen politieke partijen verdragen? De kleine christelijke partijen spraken in het debat van donderdag zelfs openlijk over een terugkeer van de koning. Steen des aanstoots is de rol van de verkenner, een functie die in het Reglement van Orde van de Kamer niet voorkomt. Uitgerekend Sigrid Kaag, de prille D66-leider, wil dat deze nieuwe figuur onafhankelijker is en ‘op een grote afstand’ staat.

Pre-informatie

Tussen de verkiezingen en de installatie van de nieuwe Tweede Kamer valt altijd een gat van ruim een week. Daarna gaat een informateur aan de slag. Het leek toenmalig Kamervoorzitter Gerdi Verbeet in 2012 een goed idee deze periode, waarin vroeger de fractievoorzitters bij de koningin langsgingen, te benutten voor een pre-informatie. De winnaar van de verkiezingen zou een ‘verkenner’ voordragen die namens de voorzitter alvast een rondje fractieleiders deed, ter voorbereiding op het eerste debat van de nieuwe Kamer.

In 2012 won de VVD en werd minister Henk Kamp naar voren geschoven. In 2017 idem met minister Edith Schippers. Ze werden daarna beiden informateur. Over de daaropvolgende formaties is van alles te zeggen, maar niet dat ze een puinhoop werden.

Kamp kreeg PvdA-politicus Wouter Bos naast zich. De twee informateurs smeedden in recordtijd een tweepartijenkabinet. De formatie van 2017 werd de langste uit de geschiedenis, mede omdat tussen de informateurs Schippers en later Gerrit Zalm een bezinningsperiode onder leiding van Herman Tjeenk Willink werd ingelast. De bedaagde minister van Staat faseerde, pelde af en leidde het ‘motorblok’ van VVD, CDA en D66 richting ChristenUnie.

Meteen al mis

Nu ging het op de avond van de verkiezingen eigenlijk al mis. In plaats van ‘drie maal is scheepsrecht’, met een verkenner van winnaar VVD, ontstond bij D66 in de euforie van de voorspelde 27 zetels het idee voor een tweede verkenner. De VVD kandideerde Annemarie Jorritsma, fractievoorzitter in de Eerste Kamer, en stemde ermee in haar te laten vergezellen door Kajsa Ollongren (D66), als minister van Binnenlandse Zaken nota bene verantwoordelijk voor het verkiezingsproces. Beiden zijn vertrouwelingen van de partijleiders Rutte en Kaag, waarbij Ollongren bovendien jarenlang topambtenaar onder Rutte was.

Het bedrijfsongeluk met de gefotografeerde documenten, waarin prominent de naam Pieter Omtzigt voorkwam, leidde tot het aanstellen van nieuwe verkenners (ditmaal beiden collega-ministers van Rutte en Kaag, en weer twee). Vorig weekend al zei Kamp op tv: ‘Dit bevalt me niks.’

Uit de geopenbaarde stukken blijkt dat ook fractieleiders Geert Wilders (PVV) en Wopke Hoekstra (CDA) meteen hun ongenoegen hebben uitgesproken. Wilders in de notities: ‘Ik vind eigenlijk dat dit door een onafhankelijke partij moet gebeuren of door 1 verkenner. Vorige keer was de PVV de 2de partij en toen is mij niks gevraagd.’

Politiek karakter

Inmiddels is in de Kamer de breed gedeelde indruk ontstaan dat de miskleun rond Omtzigt mede is veroorzaakt doordat de verkennende gesprekken in een veel te vroeg stadium een zeer politiek karakter kregen, waarschijnlijk als gevolg van de samenstelling van het gezelschap.

De Kamer trok in de vroege vrijdagochtend de enig mogelijke conclusie: over de rol van de verkenner moet meer worden vastgelegd. Ook het ambtelijk bureau dat de formatie begeleidt, opgetrokken uit ambtenaren van Algemene Zaken, moet onder de loep worden genomen. Die link met AZ en de Rijksvoorlichtingsdienst dateert nog uit de tijd dat de koning de regie had, maar is nu gedateerd. Het bevalt de Kamer niets dat de verkenners (discipelen van Rutte) werden begeleid door ambtenaren van Rutte. Dat moet ondersteuning uit eigen gelederen worden, concludeerde Kaag, die geheel des Omzigts repte van ‘een firewall tussen macht en tegenmacht’.

Podcast Koorts

Is er een kabinet zonder Rutte mogelijk? En durft iemand binnen de VVD hem te vertellen dat hij beter kan opstappen? En Sigrid Kaag was pislink, is het geloofwaardig als ze opnieuw naast Rutte gaat zitten? Luister de politieke podcast van de Volkskrant met columnist Sheila Sitalsing, verslaggever Ariejan Korteweg, hoofdredacteur Pieter Klok en presentator Gijs Groenteman.

Meer over