De vele gezichten van de nacht P A R I J S

PARIJS IS SINDS 1889 een ville lumière, 'stad van het licht'. De Wereldtentoonstelling van dat jaar was een ode aan het elektrische wonder....

PAUL DEPONDT

De architect van het Trocadéro, Jules Bourdais, wilde daarom in het hart van de stad nabij de Pont Neuf een Tour Soleil bouwen, een bijna vierhonderd meter hoge 'verlichtingspaal', een potsierlijke Eiffeltoren met een reusachtige lantaarn. Die paraplu van kunstlicht, dacht Bourdais, kon de hele stad verlichten, niet alleen de boulevards van Haussmann maar ook steegjes en binnenplaatsen. De Tour Soleil, zei Bourdais, 'kon de nacht zichtbaar maken'.

Gelukkig is niet alles wat architecten als Bourdais op hun tekentafels bedachten ook gebouwd. De toren is er nooit gekomen, maar het overvloedige licht wel. Het flakkerende of juist scherpe licht op straat, de neonlichten, de lichten binnenskamers en de stralen van de toverlantaarn in de bioscopen tonen de stad by night.

In de Parijse Fondation Cartier pour l'Art Contemporain is een thematische tentoonstelling te zien over de nacht. By night registreert de nacht. De expositie laat drie thema's zien: de nacht als een typisch stedelijk gegeven, met groezelige types en schaars verlichte portieken of doodlopende stegen, het nachtelijk uitspansel en het avontuur, en ten slotte de slaap, het theater voor hallucinante dromen en angstige visioenen. Die thema's komen tot leven in 'beelden', in video's en foto's, stills, neon, tekeningen en schilderijen.

Er hangen bekende nachtelijke scènes, foto's van Brassaï, Robert Doisneau, Walker Evans, Robert Frank, André Kertész, Nadar en Weegee. In de verduisterde keldergangen van de Fondation, in de nieuwbouw aan de Boulevard Raspail, zijn schilderijen te zien van Pyke Koch, Edouard Vuillard, Emil Nolde en René Magritte.

Conservator Hervé Chandès koos wat hij kon krijgen. Een thematische keuze is altijd grabbelen. Het is een onuitputtelijk thema. Chandès koos voor By night ook enkele van zijn geprefereerde kunstenaars, van wie hij al eerder op thematische tentoonstellingen in de vroegere expositieruimte van de Fondation werk heeft getoond. Hij houdt van symbolisten, dat is duidelijk. Juist symbolisten koesteren de nachtzijde. Wanneer de nacht valt, treedt de verwarring van de geestelijke schemertoestand op en de nachtelijke eenzaamheid. Alles wordt vaag, duister en rusteloos. Dat smeekt om betekenissen en metaforiek. 'Nachtschilders' als Léon Spilliaert en William Degouve de Nuncques zochten hun inspiratie in de nachtzijde, in steden die in verval waren geraakt. Hun 'beelden' van de nacht zijn roerloos en ingetogen. Op hun schilderijen vertoont zich de schijndode stad, een duistere en angstaanjagende fantasmagorie.

In een inktzwart vertrek, verdwaald in het donker van de nacht, treden 'tiny deaths' je tegemoet. De schimmen van Bill Viola zijn volslagen onbekenden. Op de wanden worden silhouetten geprojecteerd, mistige figuren die de toeschouwer benaderen. Na een kortstondige ontmoeting, een blik, worden ze weer in de duisternis opgenomen. In de kelders van de Fondation Cartier toont Confessions of a justified sinner, een video van Douglas Gordon, het dubbelgezicht van Dr Jekyll en Mr Hyde. Het zijn de gezichten van dag en nacht. Op Les boîtes à surprise, een schilderijtje van Spilliaert, staat een donkere gestalte - de doodgraver - bij vijf open kisten. De Jan Klaassens komen 's nachts te voorschijn. Het is Halloween. Het is nacht.

'O nacht waarin de sterren licht veinzen, o nacht', schreef Fernando Pessoa, 'enig ding van de omvang van het heelal, maak mij met lichaam en ziel deel van uw lichaam, opdat ik mij verlies in louter duisternis en ook nacht word, zonder dromen die sterren in mij zijn, zonder verhoopte zon die schijnt vanuit de toekomst.' Het is het uitgangspunt van By night. De tentoonstelling laat in het schijnsel van projecties en museumlicht de nacht zien. De bezoeker verliest zich in het nachtelijk vertoon.

Paul Depondt

By night, in de Fondation Cartier pour l'Art Contemporain, Parijs. Tot en met 19 mei. Catalogus: FF 250,-.

Meer over