De tweede kruistocht

Ruim twintig jaar na het uiteenvallen van ABBA waakt Björn Ulvaeus nog over elke lettergreep, elk akkoord van hun liedjes....

Door Eric van den Berg

Alsof het gisteren was.

Hij wíst het. Ze wisten het, B en B. De muziek die ze die avond in elkaar hadden gemixt, was puur goud. Hij was te opgewonden om gewoon maar naar bed te gaan, hij móest het nummer aan iemand laten horen. En Agnetha sliep al. Rondgereden door Stockholm, zijn zus was nog wakker. Urenlang speelde hij het voor, ze konden er geen genoeg van krijgen.

Dat was 27 jaar geleden. Dancing Queen heeft de wereld meermalen veroverd, en de eerste B van ABBA kan erover vertellen alsof al hun hits gisteren zijn bedacht. De kracht, de melodie, de sound, de magie?

'Ik weet het niet. Ik weet het echt niet. Ik kan steeds alleen maar de voor de hand liggende factoren noemen: o, de vocalen zijn goed, of de productie is goed. Het is nooit het hele antwoord. Er is een onverklaarbaar ingrediënt. Some kind of magic. Anders zou de muziek er nu niet meer zijn.'

Björn kan, ook op zijn 58ste, nog steeds zonder achternaam door het leven. Hij was die kleine zonder baard, die met de blonde ging; nu heeft hij (ook) een baard, en is hij al 22 jaar getrouwd met Lena.

Samen is het echtpaar Ulvaeus in Amsterdam. Lena gaat winkelen ('ik ben doodsbang voor dat verkeer hier'), Björn stelt haar gerust, en vervolgt in hun suite in het Grand Hotel zijn relaas. Bedachtzaam, weloverwogen, gelouterd. Lacht een beleefde, bijna bescheiden lach. Begint een zin opnieuw als hij halverwege niet tevreden is.

En tevreden is hij niet zomaar. Björn waakt, ruim twintig jaar na het uiteenvallen van ABBA, nog over elk akkoord, elke lettergreep die hij en Benny Andersson in de jaren zeventig en begin jaren tachtig hebben bedacht. Overal ter wereld waar de musical Mamma Mia! records breekt of moet gaan breken. Eerst in Londen, waar de musical is uitgevonden, op 6 april 1999 in première ging en sindsdien nagenoeg uitverkocht is. Later ook in New York, Las Vegas, Toronto, Melbourne, Tokio, en Hamburg - al meer dan tien miljoen mensen zagen de musical met 22 ABBA-nummers.

Nu is Utrecht aan de beurt, in het Beatrix Theater van Joop van den Ende. Daar opent de ABBA-zonder-ABBA-show komende zondag. In het Nederlands. Het verhaal, natuurlijk: Sophie (Céline Purcell) gaat trouwen, maar weet niet wie van de drie exen van haar moeder Donna (Simone Kleinsma) haar weg mag geven bij het altaar. Maar ook de o zo bekende songs zijn vertaald, door Coot van Doesburgh: (What's) The Name of The Game is nu Als 'k maar weet hoe het heet, en Thank You For The Music is omgedoopt in Dank je voor de liedjes.

Het werkt, is de overtuiging van Björn. 'Ik wéét dat het werkt. Want ik heb het al gezien in Tokio en Hamburg. De toeschouwers begrijpen het al na de eerste regels van Honey Honey. Ik zei altijd: het kan niet, iedereen kent de nummers in het Engels. Maar je kunt geen musical maken met Engelse songs en een dialoog in het Nederlands. Het zou nooit als echt aanvoelen. Het werkt als een musical met een hoop beroemde nummers, nee, met een hoop beroemde melodieën, moet ik zeggen.'

Of het nu Japans, Duits of Nederlands is, Björn zit er bovenop. Hij leest de Nederlandse teksten, met de letterlijke vertaling in het Engels ernaast. 'Ik spreek absoluut geen Nederlands, ik ken de taal niet, maar op een bepaalde manier kan ik het toch lezen. Ik kan zien of iets past of niet. Soms vraag ik: is dit een uitdrukking? Is dit catchy in het Nederlands?

'Daarna wil ik het horen zingen. Het gaat om een lettergreep te veel hier, of een lettergreep te weinig daar. Ik kan horen, zelfs in een vreemde taal, of iets moeilijk is, of moeilijk is om te zingen. Dan zeg ik: dit klinkt een beetje clumsy of dit klinkt smooth. Pas dan kan ik zeggen: okay, go ahead.'

De andere ABBA-leden hebben Björn de vrije hand gegeven. Benny Andersson (56) is nog steeds zijn muzikale partner, maar concentreert zich thuis in Stockholm vooral op Zweedse folkmuziek. Hij is wel medefinancier van het project, net als Anni-Frid Lyngstad (57), de donkere, die doorgaans bezig is met een eigen milieubeweging, maar enige tijd uit de openbaarheid is verdwenen om privéredenen: binnen twee jaar tijd overleed haar dochter in een auto-ongeluk en bezweek haar man aan kanker. En Agnetha (53), met wie hij twee kinderen heeft, in afzondering nog steeds hét (seks)symbool van ABBA, heeft tegen Björn gezegd: 'Als jij het een goed idee vindt. . .'

Dat vond hij. De bedenker van Mamma Mia!, de Engelse producente Judy Cramer, kreeg wel een paar eisen mee. De originele teksten moesten worden gebruikt ('anders zou het gewoon iets heel anders worden, en dat wilde ik absoluut niet'), en nummers waarop Björn 'niet zo trots is' (Dum Dum Diddle, King Kong Song, om er een paar te noemen) mochten er beslist niet in. Voor de rest mochten alle nummers worden gebruikt.

Dat lijkt genereus, is het misschien ook, maar zie: 17 van de 22 nummers uit de musical zijn terug te vinden op ABBA Gold uit 1992, een verzamel-cd waarvan in de afgelopen tien jaar meer dan twintig miljoen exemplaren zijn verkocht, een cd die jarenlang in de Britse tophonderd heeft gestaan en in Amerika beter verkocht dan welk ander ABBA-album dan ook.

Toeval? Nee hoor, niet bij ABBA. Dit heet uitgekiend. Net als toen.

Het songfestival. ABBA was geen groep die toevallig won in Brighton - leuk, die twee stelletjes. Gehoopt en zelfs gepland ('voor een Zweedse groep was dit de enige manier om beroemd te worden in de rest van de wereld'). Tot aan de titel toe: de muziek was klaar, manager Stig Anderson zocht een woord met drie lettergrepen, sloeg het boek 'Beroemde uitdrukkingen' open en vond: Wa-ter-loo. Internationaal. De rest van de tekst is later bedacht.

De naam. Bedacht door de manager. 'ABBA' is uit te spreken in alle talen (het scheelde weinig of ze hadden Friends & Neighbours geheten).

De manager. Zat er bovenop. Hij sloot na het songfestival geen contracten met grote platenmaatschappijen, maar benaderde in elk land lokale labels, die er alles aan wilden doen ABBA groot te maken. Hij werd door het Amerikaanse blad Billboard in 1974 verkozen tot Trendsetter van het Jaar, reisde continu de hele wereld af om persoonlijk contact te houden met managers, belde desnoods zelf dj's uit hun bed.

De markt. De meeste pijlen werden gericht op Groot-Brittannië. Björn: 'Dat was de springplank naar de rest van de wereld. Wie hier succes had, kon verder komen. Dit was de bakermat van de populaire muziek. Hier kwamen de Beatles vandaan, ons grote voorbeeld.'

De clips. Misschien nu lachwekkend, om de pasjes en de idiote kostuums, maar niet te onderschatten. Ging ABBA in 1974 nog vrolijk naar de show van Eddy Becker in Hilversum, later stuurde de groep een 'muzikaal filmpje' de wereld rond, toen nog iets bijzonders, zeker op die schaal. Regisseur Lasse Hallström, die ook ABBA - The Movie zou maken en zou doorbreken met What's Eating Gilbert Grape en The Cider House Rules, maakte filmpjes waarin het viertal veel close-up in beeld kwam. Want dat wist ABBA: de fans wilden hen zien. Soms letterlijk bij de ABBA-leden thuis (The Name of The Game: Mens-erger-je-niet in de keuken van Björn en Agnetha).

En natuurlijk, de muziek. Björn en Benny, bewonderaars van de 'Wall of Sound' van producer Phil Spector en de harmonieën van de Beach Boys, maakten nummers die pasten in het tijdsgewricht. Jarenzeventig-disco: Dancing Queen (1976). Jarentachtig-synthesizers: The Day Before You Came (1982). Als het moest ook in het Spaans (Reina Danzante), omdat de Argentijnse markt daar aan toe was.

Dancing Queen blijft nu Dancing Queen heten ('te bekend'), maar verder: Stig (inmiddels overleden) was de kruisvaarder, Björn ís de kruisvaarder. Of de koopman. Doet zaken met Little Star Productions in Londen, met Joop van den Ende in Utrecht. Is zelf bij de audities voor de belangrijkste rollen. Heeft zijn eigen muziek opnieuw ontleed, omdat ze destijds nauwelijks een noot op papier hebben gezet.

Waarom toch? Hij heeft al de musical Chess gemaakt met Benny (die in verkorte en verbeterde versie opnieuw zal worden uitgebracht), en het Zweedse megasucces Kristina från Duvemåla (een musical die nu in het Engels wordt vertaald) - moet hij ABBA niet eens loslaten?

'Ik heb wel gedacht: misschien krijg ik er een probleem mee', zegt Björn. 'Het is al zo lang geleden, ik moet andere dingen doen. Maar ik groeide in het experiment. Het zijn voor mij nu niet zo zeer nummers van ABBA, maar eerder nummers van een nieuwe musical, met veel jonge mensen die nog niet eens waren geboren toen ABBA bestond.'

Meer ABBA dan dit zal het niet meer worden. The real thing zit er niet meer in: in 2000 kregen de vier ABBA's een miljard dollar geboden voor een reünie-tour, maar ze zeiden nee ('we hebben er voor het eerst wel serieus over nagedacht, want voor dit geld kun je ziekenhuizen bouwen').

Björn Again is er natuurlijk nog wel, aanstichter van een van de eerste revivals. De bekendste namaak-ABBA treedt al meer dan een decennia op over de hele wereld, vanwege de drukte zelfs in verschillende samenstellingen.

'Honderden van dit soort bands zijn er', zegt Björn. 'Ik heb ze nooit gezien, niet één. Ik vind het raar om naar iemand te kijken die jouzelf probeert te kopiëren. Maar dan nog. Ik zie het vooral als een tribute, fantastisch. Sommige van die groepen spelen in zalen met tienduizend mensen. Ze hebben er een carrière in. Dat is toch fascinerend? Het origineel is er niet meer, men moet genoegen nemen met het substituut. Ik zal er nooit heengaan, maar het is. . . nice.'

Björn haalt zijn gelijk, en met hem ABBA. 'Ik verzeker je: de reacties nu zijn compleet anders dan vroeger.' Tegen de vierhonderd miljoen platen verkocht de groep, de critici noemden het bubblegum.

Het was misschien wel Bono van U2 die het tij keerde. Tijdens een concert in Stockholm, juni 1992, haalde hij de twee B's op het podium, speelde hij met hen en zijn band Dancing Queen, liet het hele stadion luidkeels meezingen, en maakte een diepe buiging. Ook Kurt Cobain en Courtney Love bleken fans, R.E.M. deed live een cover van Does Your Mother Know.

En nu is Mamma Mia! op Broadway, waar de musical Chess het slecht twee maanden uithield, de opvolger van Cats. Amerika! Het land waar ABBA zelf nooit echt voet aan de grond kreeg, en ook nauwelijks concerten heeft gegeven. 'Nou ja, vijftien toptwintighits', corrigeert Björn. 'Maar oké, relatief. . .' Hij somt het graag even op: 'Mamma Mia! loopt op Broadway rock solid. Las Vegas ook. En dan zijn er nog twee reizende gezelschappen. Overal worden veel ABBA-platen verkocht. Amazing.'

Een gevoel van zie-je-wel. ABBA blíjft.

'Critici kijken zelden naar de inner quality van muziek. Ze kijken veel meer naar trends. Moet ik dit positief beoordelen? Onze muziek was not cool, not hip. Overal. Nu heeft de muziek zelf bewezen dat ze een innerlijke kwaliteit heeft, want de muziek blijft.

'Nu hoor je: ja, het heeft toch wel iets. Misschien hebben de niet-critici dat destijds al gezien. Led Zeppelin, dat waren fans van ons, en zij waren echt the coolest, zij hadden door hoe goed onze muziek was. Een muzikant weet wat goede muziek is, of het nu jazz is, schlager, pop of wat dan ook. Maar zo kijkt een recensent niet. Een recensent kijkt naar wat hip en oké is voor dat moment. Dat is erg droevig, maar ook erg waar. Dat was al zo bij Beethoven en Bach. Het is altijd zo geweest.'

Meer over