De terreur van het terrein

De oude naam van het Museumplein is Museumterrein. En een terrein is het altijd gebleven. Koud en modderig in de winter; kaal en dor als het met de zomer meezit....

PETER BRUSSE

Zo genadeloos is de terreur van het Terrein.

Het lot wordt opnieuw getart. De Deelraad Zuid durft. En vandaag is de laatste dag van een niet erkend schaduwreferendum dat de jongste plannen in een reeks van meer dan een eeuw, deze keer van de Deense hoogleraar landschapsarchitectuur Sven-Ingvar Andersson, zal verwerpen. Dat is wel zeker. Begin volgende week komt de uitslag.

Ondertussen is het op het Museumplein een grote rotzooi, want de riolen liggen open, het circus komt en in de rode keet aan de oostkant van het plein zetelt een opzichter die wie-het-weten-wil precies vertelt wat er gaande is. De Deelraad Zuid gaat als altijd met grote zorgvuldigheid te werk.

Maar toch, de woede, de onmin van de buurt is groot. Als ik het goed begrijp, begrijpt niemand wat er gaande is op en rond het Museumplein waar Ajax is gehuldigd en Herman Gorter heeft gecricket. Visboer Bloemberg, die sinds jaar en dag een haringstal op de hoek van de opgebroken Van Baerlestraat heeft, zegt: 'Ik weet niet wat er gaat gebeuren. . . Ik ben wezen vragen hoe het precies zit met de plannen, maar ze laten me in het duister. En voor mijn kraam is het een woestenij.'

Het diep doordachte, bijna etherische ontwerp van de Deense architect werd aanvankelijk enthousiast ontvangen, het getuigt van simpele schoonheid, maar langzamerhand ontstonden de wrevels. Hij bleek niet eens aan fietsers te hebben gedacht. En dan heb je het in Amsterdam gauw verbruid.

De grootste verontwaardiging richt zich op zijn plan om 213 linden te rooien of verplaatsen. De lieflijke lindenlaan, langs de achterkant van het Stedelijk en het Van Goghmuseum aan de westzijde moet er aan. Een jaar geleden, bij eerdere telling, leken het er nog maar 151 te zijn die het veld moesten ruimen. Toen stelden kunstenaars, schrijvers, dichters, dansers, componisten en journalisten een protestboek samen, want van bomen, gezonde bomen, in de bloei van hun leven, blijf je af. Bomen bewaren geheimen, roepen gevoelens op en troosten wie de armen om hen heen slaat.

'Maar Andersson kijkt liever naar sterren aan de hemel dan naar bomen in de grond', zegt schilderes Dorien van der Waerden van het bewonerscomité Redt het Museumkwartier. In zijn poëtische teksten spreekt Andersson graag over de hemel, de wolken en vooral de sterren die vanaf het Museumplein zo dichtbij lijken.

De eerste lindebomen zijn, op last van de deelraad, plechtig weggehaald en uitgewuifd. De meeste worden overgebracht naar de plek in de Bijlmer waar het El Al-vliegtuig neerstortte en naar het nieuwe stadion Amsterdam-Arena. Eervolle bestemmingen. Er wordt daar goed voor ze gezorgd. Ruim twintig linden krijgen een nieuwe plek op het plein zelf en een vijftigtal bomen zijn te zwak om transplantatie te overleven. Zij gaan voor de bijl.

De lindenlaan verstoort volgens Andersson 'de zichtlijn van Rijksmuseum naar Concertgebouw. Hij heeft gelijk, maar 'Lotje leerde lopen in de Lindenlaan', schrijft journalist Jan Haasbroek in het boekje over het Museumplein.

De bomen mogen bovendien niet blijven omdat onder de laan een parkeergarage komt die volgens actievoerders niet nodig is. Sinds de invoering van het betaald parkeren is er op straat meer dan genoeg ruimte, zeggen zij. Om valse concurrentie te voorkomen, worden er bijna evenveel parkeerplaatsen op straat opgeheven als er onder de grond bijkomen. Omdat de ondergrondse tarieven vanwege de hoge bouwkosten fiks zullen zijn, gaan de tarieven op straat ook mee omhoog. Ze worden verdubbeld', zegt de felle Initiatiefgroep Museumplein Amsterdamt (IMA). Gelogen, roept de deelraad. Nietes, welles.

Als extra attractie komt in de parkeergarage een grote supermarkt van Albert Heijn. Drie AH-buurtwinkels worden daarom opgeheven. 'Schandalig, zo word je gedwongen met de auto boodschappen te doen.' 'Geweldig, zo'n grote sortering op zo'n centraal punt midden in de stad.'

Ook de toeristenbussen zullen, net als bij het Louvre in Parijs, onder de grond gestald worden. Maar tour-operators hebben laten weten daar weinig voor te voelen omdat het te duur wordt en het risico van beschadiging te groot.

Maar als de bussen niet komen, is dan de autogarage nog wel nodig, die er (onder meer) moest komen om de busgarage te subsidiëren? Boven de busgarage is een vijftigtal kiosken gepland die vijf meter hoog mogen worden en het zicht op het Rijksmuseum aardig dreigen te verstoren. De platanen boven de busgarage mogen blijven. De ironie wil dat aan hun gezondheid ernstig wordt getwijfeld.

De actievoerders verwachten na het referendum een patstelling omdat zij niet geloven dat de deelraadpolitici de volkstelling zonder meer naast zich neer kunnen leggen. De deelraad denkt er, begrijpelijk, iets anders over.

Maarten Lubbers van IMA wil een projectgroep met afgevaardigden van de buurt en de gemeente ('niet meer van de deelraad') die op 1 juli definitieve plannen moet indienen. Van hem mag er een kleine ondergrondse garage komen, als de buurt het wil. Maar dan midden onder het plein, zodat de lindenlaan kan blijven. De kans dat er onder het plein een metro zal komen, is volgens Lubbers, nog maar heel gering.

Bij nader inzien gelooft hij dat de door Andersson verbannen auto's moeten blijven. Zij houden het leven erin op de uitgestrekte vlakte, die anders wel eens erg doods en unheimlich zou worden. Dorien van der Waerden, die ondanks de grote bezwaren nog altijd heel wat ziet in het plan Andersson, denkt dat Anderssons Bloementuin te mooi is om waar te zijn. Amsterdammers plukken graag hun eigen boeket bloemen. De vijver om 's winters op te schaatsen is een goed idee.

Andersson wil gras op het Museumplein, maar IMA ziet een grote modderpoel. Het is geen park, het is geen speelwei.

Maar ook nog steeds geen plein, al spreekt men (vanwege Ajax?) over het meest historische plein van Nederland, waar zelfs het Nationaal Monument van de Dam zou moeten komen. Merkwaardig. Ruim honderd jaar geleden, toen het Rijksmuseum en het Concertgebouw werden gebouwd, waren er op het terrein moestuinen, een paar molens en een stinkende kaarsfabriek.

Nederland houdt niet van grote pleinen, want grote pleinen eisen parades en bronzen ruiters te paard; paleizen en verre einders. Maar wij kennen geen traditie van glorieuze standbeelden en grote helden; wel van ingetogen monumenten ter nagedachtenis van oorlogsslachtoffers als, onder een linde op het Museumplein, de Vrouwen van Ravensbrück.

Alleen heel kleine ingrepen zijn op het Museumplein haalbaar; zolang niemand het maar ziet.

Het Museumplein blijft het Museumterrein; de plek, het lelijke bouwterrein waar iets moet komen, maar dat er nooit komt: Dus is er altijd wat, maar blijf er met je poten af.

Peter Brusse

Meer over