Interview

De strijd voor vrede in Colombia zónder wapens

Colombia is vrijwel het enige conflictgebied waar in 2015 iets te juichen viel. Na een halve eeuw burgeroorlog is een vredesakkoord nabij. Jezuïet Francisco de Roux ging de dialoog aan met alle gewapende groepen. 'Wraak levert niks op.'

Marjolein van de Water
Francisco de Roux:'De schuldigen gaan de schade die ze hebben aangericht zelf herstellen.' Beeld
Francisco de Roux:'De schuldigen gaan de schade die ze hebben aangericht zelf herstellen.'Beeld

Francisco de Roux is positief gestemd, zo vlak voor Kerst. 'Een vredesakkoord is nabij', verklaart de 72-jarige via Skype vanuit Bogota, de hoofdstad van Colombia.

De jezuïet is een van de grootste voorvechters van vrede in Colombia, een land dat sinds een halve eeuw wordt verscheurd door de oorlog tussen radicaal-linkse guerrillabewegingen, extreem-rechtse paramilitairen en het leger. 'De haat in Colombia is groot. Maar het verlangen naar verzoening is groter.'

Sinds november 2012 onderhandelen de Colombiaanse regering en guerrillabeweging FARC in de Cubaanse hoofdstad Havana over een einde aan het conflict. De Roux is nauw betrokken bij de vredesbesprekingen, zoals hij dat ook was bij alle voorgaande pogingen. 'Dit keer is het anders', zegt hij. 'Nooit eerder waren de besprekingen zo grondig en toonden de partijen zo veel goede wil.'

Over het moeilijkste punt op de agenda is vorige week overeenstemming bereikt: gerechtigheid voor de slachtoffers. Zeker 220 duizend Colombianen vonden de dood in de oorlog, ruim 6 miljoen burgers zijn van hun land verdreven door de strijdende partijen. De Roux nam tientallen slachtoffers mee naar Havana, waar ze de onderhandelende partijen vertelden over de verkrachtingen, moordpartijen en ontvoeringen die hun ten deel waren gevallen.

Diepste pijn

'Hun verhalen laten zien hoe diep we zijn gezonken', zegt De Roux. 'Hoe alle grenzen van de menselijkheid zijn overschreden in deze oorlog en tot welke gruweldaden Colombianen in staat zijn.' Niet alleen slachtoffers van de guerrilla deelden hun ervaringen, ook misdaden begaan door het leger en paramilitairen kwamen uitgebreid aan bod.

'De slachtoffers hebben hun diepste pijn op tafel gelegd', aldus De Roux, die nog steeds een jeugdige energie heeft. Hij spreekt met drukke handgebaren, zijn ogen schitteren. 'Daarna gebeurde er iets prachtigs', vertelt hij verder. 'De slachtoffers keken de daders in de ogen en zeiden: wij kunnen jullie vergeven.'

Wie zijn misdaden eerlijk bekent, hoeft niet naar de gevangenis, kwamen de partijen overeen. 'Gevangenisstraf is passief, dat levert niets op', legt De Roux uit. 'Er is daarom gekozen voor een proactieve straf. De schuldigen gaan de schade die ze hebben aangericht zelf herstellen, door mee te helpen met de wederopbouw. Dat draagt bij aan het verzoeningsproces.'

Nu hoeven ze het in Havana alleen nog eens te worden over de ontwapening van de FARC-strijders. President Juan Manuel Santos hoopt uiterlijk op 23 maart het vredesakkoord te tekenen. De Colombiaanse burgeroorlog is vrijwel het enige conflict in de wereld dat in 2015 een positieve doorbraak heeft beleefd. Naar verwachting begint Santos in de lente ook de onderhandelingen met de ELN, de enige andere nog actieve guerrillabeweging in Colombia.

Zodra het vredesverdrag is getekend, mag het Colombiaanse volk zich erover uitspreken in een referendum. Tegenstanders als voormalig president Álvaro Uribe voeren een felle tegencampagne. Zij vinden dat de guerrillastrijders te makkelijk wegkomen met hun misdaden. 'Ik begrijp het verlangen naar wraak', aldus De Roux. 'De guerrilla heeft ontzettend veel leed aangericht. Maar wraak levert op de lange termijn niks op.'

De Roux verwacht dat een meerderheid van de bevolking voor vrede zal stemmen. Daarna komt het moeilijkste gedeelte, beseft hij. 'Wat we nu doen is de wapens uit de politiek halen. Daarna moeten we de vrede gaan vormgeven. Dat wordt een lang en moeizaam proces.'

De Roux kan het weten. In de jaren negentig stichtte hij een vredesgemeenschap in Magdalena Medio, een gebied zo groot als België. De strijd was hevig in die tijd. Ontvoeringen en afpersingspraktijken waren aan de orde van de dag, grootgrondbezitters en andere welgestelden betaalden paramilitairen om hen te beschermen tegen de guerrillaterreur. De para's werkten nauw samen met het leger en richtten ongekende bloedbaden aan.

Gemeenschap

Te midden van het geweld zette De Roux met lokale boeren collectieve productieprocessen op. Er kwamen onderwijsprogramma's en De Roux stimuleerde de bevolking actief deel te nemen aan de politieke processen. De priester ging de dialoog aan met alle gewapende groepen en vroeg hun de gemeenschap met rust te laten. Hij kreeg financiering van de Verenigde Naties en de Europese Unie en verwierf internationaal aanzien.

Maar het was niet makkelijk. In de dertien jaar dat hij aan het hoofd stond van het project, zijn 27 van zijn vrienden en collega's vermoord. Een van hen is advocate Alma Jaramillo. 'Eerst werd ze ontvoerd door de guerrilla, maar we wisten haar vrij te krijgen. Daarna viel ze in handen van de paramilitairen. We vonden haar terug aan de rand van een rivier. Haar armen en benen waren afgezaagd, haar hoofd was doormidden gekliefd.'

De Roux is bereid te vergeven en hoopt dat ook zijn landgenoten dat kunnen. 'Pas daarna kunnen we aan de slag met de rest', zegt hij. 'Ongelijkheid, corruptie, gewelddadige criminele organisaties en een slecht functionerend justitieel systeem', somt De Roux op. 'Alleen als we die problemen aanpakken en zorgen dat oud-strijders niet in de criminaliteit belanden, kan de vrede duurzaam zijn.'

Hij verwacht niet dat hij het einde van dat proces nog zal meemaken. 'Het wordt een heel lange strijd', zegt hij. 'Maar dit keer zonder wapens.'

Meer over