De strijd om het navelstrengbloed

ONDERZOEKSGROEPEN in onder meer Frankrijk, Nederland en Engeland willen een Europees octrooi aanvechten dat het gebruik beschermt van zogenoemde beenmergstamcellen uit navelstrengbloed....

Stamceltransplantaties worden in combinatie met een chemokuur al veel toegepast, wereldwijd enkele tienduizenden per jaar, voor de behandeling van patiënten met leukemie ('bloedkanker') of andere vormen van kanker.

De beenmergstamcel is de voorloper van alle soorten bloedcellen (rode en witte bloedcellen en de bloedplaatjes). Door de behandeling met cytostatica wordt de kwaadaardige woekering van beenmergcellen bij leukemie afgeremd. Maar tegelijk wordt de normale functie van de beenmergstamcel, de aanmaak van de bloedcellen, geblokkeerd.

Om die functie te herstellen wordt vóór de behandeling met hoge doses cytostatica beenmerg afgenomen, waaruit gezonde stamcellen worden geïsoleerd. Deze worden na de chemokuur aan de patiënt teruggegeven. De stamcellen worden geïsoleerd uit het beenmerg via een bekkenpunctie, een pijnlijke en dure methode.

Een mogelijk alternatief is het gebruik van stamcellen uit het bloed in de navelstreng en de placenta. Daarin blijft na de geboorte van een kind zo'n honderd milliliter bloed achter. Ook hieruit kunnen gezonde stamcellen voor transplantatie worden geïsoleerd. De afgelopen jaren zijn tweehonderd van dergelijke stamceltransplantaties uitgevoerd, voornamelijk bij kinderen met leukemie.

In de Verenigde Staten heeft Biocyte al in 1987 een octrooi-aanvraag ingediend voor het gebruik van ingevroren stamcellen uit navelstrengbloed. Sindsdien wordt die aanvraag daar door diverse partijen aangevochten en daarmee is het patent in de VS feitelijk nog niet toegekend. In Europa werkt de octrooiwetgeving anders. Hier wordt een aanvraag in eerste instantie goedgekeurd, waarna op basis van bezwaarschriften die goedkeuring kan worden ingetrokken.

EuroCord, de vereniging van Europese navelstrengbloedbanken, heeft het voortouw genomen bij het opstellen van een bezwaarschrift tegen dat Europese octrooi. Een van de EuroCord-leden, de afdeling Hematologie van het Academisch Ziekenhuis Leiden (AZL), coördineert dit.

'We vinden dat navelstrengbloed niet geoctrooieerd kan worden', zegt dr. J. Falkenburg van het AZL. 'We hebben voornamelijk ethische bezwaren tegen het octrooieren van menselijk weefsel.' Technieken die gebruik maken van isolatie van stamcellen uit bijvoorbeeld beenmerg, zijn dan ook niet geoctrooieerd.

De groep sluit daarmee aan bij wat inmiddels in brede kring als een soort principe wordt gehanteerd. Zo heeft de internationale transplantatievereniging een resolutie aangenomen waarin wordt gesteld dat er niet mag worden gehandeld in menselijk weefsel en dat er niet aan orgaantransplantaties mag worden verdiend.

EuroCord wil het octrooi ook op technische gronden aanvechten. Het gebruik van bloedcellen uit de navelstreng is geen uitvinding van één groep, maar veel meer een logische ontwikkeling, een vervolg op excellente onderzoeksresultaten van diverse researchgroepen, stelt Falkenburg. 'Het onderhavige octrooi heeft geen betrekking op een nieuwe uitvinding en moet daarom worden afgewezen.'

Sinds 1977 is bekend dat in navelstrengbloed stamcellen zitten. In de jaren tachtig ontstond het idee deze te gebruiken voor transplantaties. Onderzoekers van de bloedbanken hebben de afgelopen maanden de literatuur doorgevlooid. Ze zijn onder meer gestuit op een Spaans proefschrift uit 1985 dat expliciet over dit onderwerp gaat.

Het bezwaarschrift tegen de Europese octrooiverlening zal voor het eind van dit jaar bij het EPO worden ingediend, verwacht Falkenburg, ruim binnen de termijn van negen maanden die hiervoor staat. De Leidse onderzoeker heeft er alle vertrouwen in dat de bezwaren worden gehonoreerd. 'We zullen dan ook geen licentie aanvragen bij Biocyte voor de uitvoering hier van die stamceltransplantaties uit navelstrengbloed.'

De academische ziekenhuizen in Leiden en Nijmegen willen dit jaar enkele van dergelijke transplantaties uitvoeren ten behoeve van vooral leukemiepatiënten. De protocollen daarvoor zijn door de ethische commissies van beide ziekenhuizen goedgekeurd.

Broer Scholtens

Meer over