De stiekeme wegen van de wilde orchidee

Per 1 augustus is de illegale handel in zeldzame plantensoorten net zo strafbaar als die in uitstervende dierensoorten. Een stekje of een zaadje van een orchidee is al gauw een paar honderd gulden waard....

STIEVEN RAMDHARIE

Jacobus Wubben, naar eigen zeggen Neerlands grootste orchidioot, leidt rond in zijn kas in Hollandsche Rading. Trots, want zo oogt elke orchideeënkweker bij de aanblik van de Acacallis cyanea, waarde zo'n 100 gulden. Of een Coelogyne pandarata waar liefhebbers tegenwoordig 150 piek voor blijken neer te tellen.

Een exotische tocht langs honderden stekjes, plantjes en bloemen, sommige niet groter dan een stuiver. Soms nog kleiner. De Haraella odorata torent hoog boven de andere plantjes. 'Vindt u 'm niet mooi? Hij is toch prachtig?'

We staan stil bij een miezerige bloem die de bezoeker nauwelijks kan bekoren - veel te klein immers - maar waar de liefhebber ongetwijfeld stinkend jaloers op zou zijn. Orchideeën, dat zijn toch die knoerten van bloemen, zoals die mooie paarse daar bij de ingang?

Kweker Wubben (61) kennen ze tot in het buitenland als die Hollander, helemaal bezeten van het vak, waar je altijd terecht kan voor je wilde orchidee-soorten. Vierduizend heeft hij thans in voorraad. Afkomstig uit onder andere Zuid-Amerika en Azië. Gewoon legaal. Zolang de vergunningen in orde zijn, is er geen vuiltje aan de lucht.

Toevallig, hij is net bezig met een zending van zo'n 55 plantjes (kosten 1500 gulden) voor een Finse verzamelaar.

Kweker Wubben is ook op een andere manier bekend.

En dan vooral bij de douane op Schiphol, de Algemene Inspectiedienst (AID) en het Wereldnatuurfonds. Als een orchidee-fanaat die het maar niet kan nalaten, na alweer een fantastische vakantie in Zuid-Amerika te hebben doorgebracht, om zeldzame soorten mee te smokkelen.

Twee weken geleden was het weer raak.

Bij een controle op Schiphol werd hij betrapt met 95 plantjes met een waarde van zo'n drie mille. Verstopt in een sigarettedoosje of verborgen tussen zijn kleren. 'Meegenomen', noemt Wubben het liever want smokkelen is toch zo'n groot woord. Hij was in Costa Rica, waar hij een kwekerij coacht, en hij wilde wat van die zeldzame Oncidium glossomystax meenemen.

Jammer nou dat de persoon die de vereiste vergunningen moest regelen, op het laatste moment geen tijd meer voor hem had. Wat doe je dan als rasechte verzamelaar?

Wubben, in 1989 veroordeeld voor de smokkel van 2200 beschermde orchideeën uit Venezuela ter waarde van dertig mille, verdedigt: 'Wat is nou tegenwoordig een zeldzame orchidee? Geen enkele toch? Door de huidige techniek van vermeerderen kan je binnen vijf jaar van één plant 10 duizend laten groeien. Dan kon dit toch geen kwaad?'

Er breken moeilijke tijden aan voor de notoire handelaar in bedreigde dieren en planten, een handel waarin volgens het Wereldnatuurfonds jaarlijks zo'n twintig miljard gulden omgaat. Orchideeënkweker Wubben mag dan net op het nippertje de dans zijn ontsprongen, vanaf 1 augustus moeten handelaren rekening houden met aanzienlijk zwaardere straffen voor hun praktijken.

'Het is voor ons geen kwestie meer van alleen maar op heterdaad betrappen', zegt F. Reinhardt (46), controle-adviseur bij de AID. 'We kunnen nu ook actiever optreden.'

Met de inwerkingtreding van de Wet bedreigde uitheemse dier- en plantesoorten (Budep) wil het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij de illegale handel strenger bestrijden. De boetes en straffen zijn flink verhoogd (van maximaal drie maanden naar zes jaar), de opsporingsdiensten krijgen meer armslag en voor het eerst geldt nu de 'omgekeerde bewijslast': wie thuis een beschermde aap, papegaai, cactus of orchidee heeft, moet zelf aantonen dat men er legaal aan is gekomen.

Vooral voor de bestrijding van de illegale plantenhandel - het gaat met name om orchideeën en cactussen - betekent de nieuwe wet een belangrijke verbetering. Nederland sluit nu eindelijk aan bij de veel strengere EG-regelgeving. De oude wetgeving was vooral toegespitst op dieren.

Voor sommige bedreigde plantesoorten gold tot voor kort alleen een invoer-en uitvoerverbod, gebaseerd op het Cites-verdrag (Convention on International Trade in Endangered Species) dat de handel in bedreigde soorten aan strenge regels bindt. Het in bezit hebben van de planten was tot nu toe echter niet strafbaar.

'Je kon als het ware de meest unieke plant op je vensterbank hebben en dan gebeurde er nog niks', aldus A. van Kreveld (31) van Traffic Nederland, de organisatie van het Wereldnatuurfonds die de illegale handel probeert tegen te gaan. 'Het enige wat je kon doen, was iemand betrappen bij het illegaal invoeren.'

Volgens Van Kreveld is er met name sprake van een 'levendige handel' in wilde orchideeën. Veel zeldzame soorten - er zijn tussen de 17 en dertigduizend verschillende orchideeën - komen maar op een paar plekken in de wereld voor. Verzamelaars in vooral Japan, Amerika en Europa zijn bereid flinke bedragen te betalen voor deze orchideeën.

Nederland speelt in de illegale handel een belangrijke rol, zo blijkt uit een onderzoek uit 1993 van het Wreldnatuurfonds. Behalve een belangrijk doorvoerland is Nederland met jaarlijks 3,5 miljoen exemplaren de grootste Europese orchideeënproducent van de wereld.

Illegaal wordt het meest gehandeld in orchideeën die op bijlage-2 van de Cites-lijst staan. Deze worden niet direct met uitsterven bedreigd. Per post, in koffers of verborgen tussen andere planten of groente vinden ze hun weg naar de handelaren in het Westen.

Van Kreveld: 'Als er iets in beslag wordt genomen, dan gaat het hoogstens om enkele honderden plantjes. Van de zeldzame gaat het om enkele tientallen. En hoe mooier, hoe beter. De handel is modegevoelig. Als zo'n orchidee in een mooi fotoboek heeft gestaan, wil men ze plotseling hebben.'

Wie denkt dat er grote criminele netwerken schuilgaan achter de orchideeënhandel, heeft het glad mis. De smokkelaar is vaak een verzamelaar of kweker die niet zelden in opdracht van andere liefhebbers er op uitgaat.

'Het is niet te vergelijken met de drugshandel', zegt Reinhardt van de AID. 'Het kan de directeur van een kabelbedrijf zijn die zich laat verleiden tot de smokkel van een zeer zeldzame orchidee. Er is hier zeker geen sprake van een georganiseerde milieu-criminaliteit.'

Traffic Nederland schat dat er zo'n vijf tot tien man in Nederland actief zijn. Van Kreveld: 'Ze zijn vaak enorm deskundig. De meeste hebben een houding van: wij houden van de natuur en wij doen onze handel op een volstrekt verantwoorde manier. Maar ze vergeten wel dat ze met hun praktijken de effectiviteit van Cites ondermijnen.'

In Hollandsche Rading is kweker Wubben, de grootste handelaar in Nederland van wilde orchideeën, zich van geen kwaad bewust. Hij bedoelt het juist goed. Sommige orchideeën die hij laatst uit Costa Rica haalde, waren bijvoorbeeld bedoeld voor onderzoek.

Wubben wilde nagaan hoe het kwam dat de plantjes, die tussen koffiestruiken groeien, al na drie jaar doodgaan. Zo'n onderzoek moet kunnen, vindt hij. 'Het waren bijlage 2-orchideeën, dus zo zeldzaam waren ze ook weer niet.'

Toegegeven, hij is twee keer in de fout gegaan maar een notoire handelaar in illegaal spul is hij echt niet. Dan zou deze kweker al lang stinkend rijk zijn. 'Ik draai jaarlijks een omzet van zo'n 150 mille per jaar. Daarvan hou ik netto 3500 gulden per maand over. Dat is toch niet veel voor een werkweek van zeventig uur?'

En Nederland belangrijkste doorvoerland? Hij verdenkt het Wereldnatuurfonds onderhand van grote onwetendheid.

Wubben: 'Dan zou ik het moeten weten want zo groot is de orchideeënwereld niet. Het is een lachertje, allemaal propaganda. Ze zijn de kracht achter Cites maar juist dit verdrag vermoordt de zeldzame orchidee. Vroeger, als de bossen werden gekapt, werden de orchideeën verzameld voor de handel. Nu nemen de houthakkers niet eens de moeite want Cites beperkt juist die handel. Is dit nou de bedoeling?'

Van Kreveld: 'Je kan het internationale walvisverdrag toch niet verwijten dat de haring bijna uit de Noordzee is verdwenen? Met Cites hebben we tenminste een overzicht op de handel. Zodat we weten voor welke soorten een vergunning is afgegeven en welke met uitsterven worden bedreigd.'

De AID, die met veertien man de illegale handel moet bestrijden, is jaarlijks goed voor zo'n driehonderd strafzaken per jaar: variërend van die ene aap tot de partij van ruim driehonderd schildpadjes.

Reinhardt gelooft dat de nieuwe wet sommige handelaren wel degelijk zal afschrikken. 'Een boete oplopend tot een miljoen gulden voor bedrijven is niet niks. Vroeger was dat nog 25 duizend gulden. Deze wet verheft de illegale handel tot een ernstige vorm van milieu-criminaliteit. Nederland is nu serieus met het goed uitvoeren van Cites.'

Meer over