DE SPOOKGEVANGENEN VAN AMERIKA

GEVANGENEN VAN DE CIA Al drie jaar worden tientallen `zoekgeraakte` Al Qa`ida-leden door de CIA in privé-vliegtuigen rondgevlogen. Op weg naar kampen die officieel niet bestaan....

Zodra het begint te schemeren en de lichtmasten aan floepen op het kapotgeschoten vliegveld van Kandahar, krijgt Keith Warman's `detentiecentrum` de aanblik van een stadion. Een mini-stadion vol gevangenen. Vermeende Taliban- en Al Qa`ida-strijders, die geketend en geblinddoekt worden als ze even naar de dokter moeten. Of naar hun ondervragers van militaire- of CIA-huize.

Zuid-Afghanistan, februari 2002.

Op een gure winterdag wil luitenant-kolonel Warman (47), commandant van het 519de bataljon van de militaire politie op de luchthaven, afrekenen met het beeld dat de VS gevangen Afghaanse `terroristen` slecht behandelen. Kandahar, net twee maanden in handen van Amerikaanse mariniers, fungeert dan al volop als doorgeefluik voor `Gitmo`, het omstreden kamp op Guantanamo Bay op Cuba.

Kandahar Airport, ooit een belangrijk militair steunpunt van de Taliban, is samen met de Amerikaanse basis Bagram bij Kabul ook het startpunt van talloze geheime CIA-vluchten richting Europa, Afrika en het Midden-Oosten.

`We behandelen iedereen hier in overeenstemming met de Geneefse conventie', zei Warman (47) destijds in zijn legertent tegen de Volkskrant. `Maar dat betekent niet dat we ze appeltaart geven. We zeggen ook niet waar ze zich nu bevinden en waar we ze naar toe gaan. Dat gunnen we ze niet.`

Plakband op de mond

Een van de `Kandahar-gangers` in die weken is de Libiër Ibn al-Shaikh al-Libi, de eerste `trofee' van de VS in de oorlog tegen het terrorisme. Al-Libi zou een van de grootste kampen van het terreurnetwerk onder zijn hoede hebben gehad. Al snel na zijn arrestatie wordt hij onderwerp van een felle strijd tussen de FBI en de CIA over wie hem mag ondervragen.

De CIA wint. Vastgesnoerd en met plakband op zijn mond wordt de Libiër op een CIA-vlucht gezet naar Egypte, waar ze het niet zo nauw nemen met ondervragingsmethoden. `Op de luchthaven loopt een CIA-officier naar hem toe en zegt: `Weet je, je gaat naar Caïro. En voordat je daar landt, heb ik je moeder gevonden en heb ik haar geneukt`, vertelt een FBI-agent in 2004 aan Newsweek.

`Spookgevangenen`, zo noemt veteraan-onderzoeker Reed Brody (52) van de mensenrechtenbeweging Human Rights Watch in New York, de tientallen vooraanstaande Al Qa`ida-leden, zoals Al-Libi, die nu al drie jaar door de CIA in privé-vliegtuigen worden rondgevlogen. Ze zijn `zoekgeraakt` in Amerikaanse handen.

Vastgehouden in kampen die officieel niet bestaan. Van sommigen, zoals Al-Libi, erkent Washington niet eens dat ze in Amerikaanse handen zijn. Brody, die ooit president Reagan razend maakte met een rapport over mensenrechten-schendingen begaan door de contra-rebellen in Nicaragua, kwam een jaar geleden in een onderzoek uit op elf `verdwenen` verdachten. Nu zouden het er 26 zijn.

Verstopt, zo meldde Human Rights Watch in november na onderzoek van de vele CIA-vluchten, in onder andere twee geheime kampen in Oost-Europa. De centra zouden, als reactie op de beschuldiging van de mensenrechtenorganisatie, snel zijn ontruimd en verruild voor een kamp ergens in Noord-Afrika.

Brody: `Als je mij een jaar geleden had gevraagd naar Europa als mogelijke locatie, dan zou ik het nooit serieus hebben genomen. Wij kwamen in ons onderzoek uit op landen als Thailand en Jordanië. Europa, vooral Oost-Europa, is voor de CIA echter aantrekkelijk geworden. Het is politiek stabieler, vergeleken met het Midden-Oosten en Afrika, en het ligt minder voor de hand als CIA-locatie.`

Geheim netwerk

Gedwongen door de wetgeving in de VS, die marteling of andere wrede vormen van ondervraging op Amerikaans grondgebied niet toestaat, heeft de CIA sinds 11 september 2001 een geheim, overzees netwerk van gevangenissen opgezet.

Tenminste, dat melden de Amerikaanse media met enige regelmaat. Zo`n honderd terreurverdachten, onder wie de belangrijkste Al Qa`ida-leiders, zouden in de afgelopen vier jaar door de centra in acht landen zijn gesluisd.

Wie zijn deze spookgevangenen van de CIA? Wie zijn de inzittenden van de geheime vliegtuigen die wereldwijd op `black sites` worden onderworpen aan de zwaarste ondervragingstechnieken; methoden die volgens mensenrechtengroepen gelijkstaan aan marteling?

Een `detentie-archipel`, zo noemt Brody het CIA-netwerk. Brody: `Amnesty gebruikte de term `gulag` maar zo ver wil ik niet gaan. Je moet voorzichtig zijn om een parallel te trekken met de misdaden begaan door het Stalin-regime. Maar hoe je het ook noemt, wat de VS nu doen, is fout en in strijd met de rechtsstaat. Dit is een verraad aan onze idealen. Je nodigt op deze manier dictaturen ook uit om hetzelfde te doen. Soedan en Zimbabwe verwijzen nu naar het Amerikaanse beleid om hun eigen misstanden te rechtvaardigen.`

De grootste vis in Amerikaanse handen is zonder meer Khalid Shaikh Muhammad, de vermeende architect van 11 september. De Koeweiti wordt ook beschouwd als de kwade genius achter de aanslagen op de Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania in 1998 en op de USS Cole in 2000.

`KSM`, zoals de Amerikanen hem noemen, werd in maart 2003 midden in de nacht opgepakt in Pakistan, overgedragen aan de CIA-eenheid op Bagram en daarna per CIA-vlucht ondergebracht op een `onbekende locatie`. Op een opmerking na van president Bush, vorig jaar, dat hij `in de gevangenis zit`, is niets meer over of van hem vernomen.

Shaikh Muhammad is een van de vele verdachten, zo meldde de New York Times vorig jaar, op wie de `waterplank-techniek` is toegepast. Onder Zuid-Amerikaanse militairen ook wel bekend als de `submarino`: gooi water over een geboeide gevangene, wiens gezicht is gewikkeld in een handdoek, en hij krijgt snel het gevoel krijgt dat hij verdrinkt.

Andere belangrijke CIA-gevangenen zijn de Palestijn Abu Zubayda, gepakt in maart 2002 en de nummer 3 op de `Wanted-lijst` van Al Qa`ida-leiders, en Ramzi bin al-Shibh die `11/9` en de aanslag op de USS Cole mede zou hebben gepland. De VS erkennen dat ze beiden in handen hebben, maar over andere belangrijke gevangenen wordt hardnekkig gezwegen.

Zoals over de Koeweiti Omar al-Faruq die in 2002 werd gearresteerd in Indonesië en op een CIA-vlucht werd gezet naar Bagram. Over Zubayda meldde Time drie jaar terug dat de VS op zoek waren naar een bondgenoot die hem aan het praten moest krijgen. Een praktijk die `rendition` wordt genoemd en die sinds 2001 veel door de VS is gebruikt. `We zijn al zo lang uit deze business, anderen doen het beter`, aldus indertijd een hoge Amerikaanse militair. `We hebben het niet over het uitrekken van nagels, maar het is wel vrij wreed wat er zal worden gedaan.`

Brody: `Zijn we een land en een volk geworden dat mensen laat verdwijnen en martelen? Zeker, Al Qa`ida is een bijzondere en gevaarlijke vijand. Maar dat rechtvaardigt deze aanpak niet. Deze methoden hebben Amerika en de wereld nog onveiliger gemaakt dan vóór 11 september. De onmenselijke behandeling van verdachten, zal leiden tot een boom in de jihad. De VS zitten straks met een probleem. Wat doen we met al deze mensen die we gemarteld hebben?`

Onbetrouwbaar

Brody plaatst ook vraagtekens bij de effectiviteit van de Amerikaanse aanpak. Want hoe betrouwbaar zijn verklaringen die met de harde hand zijn verkregen? Khalid Shaikh Muhammad gaf opvallend genoeg belangrijke informatie over de planning en uitvoering van 11 september. Zijn verklaringen vormden een belangrijk onderdeel van het eindrapport van de onderzoekscommissie die `11/9' onderzocht. Maar de CIA twijfelde of de Koeweiti wel de waarheid had gesproken over Al Qa`ida-acties die nog niet waren ontdekt. Wilde hij met zijn opvallende bereidheid om over `11/9' te praten, de Amerikanen om de tuin leiden?

Al-Libi werd de belangrijkste bron voor Washingtons claim dat Irak Al Qa`ida had getraind in het gebruik van chemische wapens.

Een beschuldiging, ook geuit door Colin Powell, die later onjuist bleek te zijn. CIA-medewerkers gaan er nu van uit dat Al-Libi met zijn bewering kwam, om onder de agressieve ondervraging uit te komen. Brody: `Informatie verkregen door marteling, want dat is de `waterplank-techniek', is doorgaans minder betrouwbaar. Mensen zullen alles zeggen wat je wilt horen. We moeten af van dit heilloze beleid dat leidt tot verdwijningen en die ons veel goodwill kost in de wereld. '

Meer over