De schok van groene stroom

Duitsland vergroent zijn energievoorziening. Maar nu moeten er overal nieuwe hoogspanningslijnen komen. Daarop had niemand gerekend. Het Nederlandse Tennet zit er middenin. Door

Heckenbeck is zo'n dorpje waarvan Duitsers dromen. Een paar vakwerkhuisjes aan het eind van een doodlopend boerenweggetje, aan de rand van een herfstig sprookjesbos. Op de hellingen hangen wat aardappelvelden. 'Je hebt hier geen straatlantaarns, nauwelijks auto's, de wereld is ver weg', zegt Sandra (33), die met een ouderwetse kinderwagen door de velden loopt. Ze is hier een jaar geleden vanuit Hannover naartoe verhuisd. 'Het is een paradijs. Of was het een paradijs?'

Heckenbeck, met zijn biologische winkel, Esperantovlaggen en montessorischooltje, kan veranderen in een Duitse nachtmerrie. Het dorp ligt precies op het traject van een nieuwe 180 kilometer lange hoogspanningslijn, tussen Wahle en Mecklar in het midden van Duitsland. Kijk, wijst Sandra: daar zal hij vandaan komen, uit het noorden, van over de heuvelrug, dwars door het bos, over de velden, om in het zuiden weer te verdwijnen. Hoge stalen masten met daartussen die zoemende stroomdraden: daar gaat de idylle. 'Kein Megamasten in Heckenbeck', staat er op een spandoek aan een oude schuurdeur. 'Misschien dat de lijn onder de grond kan', hoopt Sandra.

Het is volgens Angela Merkel de grootste verandering sinds de vereniging van Oost en West: de Energiewende, de omschakeling naar een groene energievoorziening. Een prachtig idee, vonden veel Duitsers. Met miljoenen zonnepanelen op de daken, en duizenden windmolens op het land en op zee zou elektriciteit 'decentraal' worden opgewekt.

Alleen, zo wordt de Duitsers steeds duidelijker, moet de energievoorziening wel betrouwbaar blijven. Al die decentrale energiefabriekjes moeten voor elkaar kunnen instaan - wat een enorm netwerk van nieuwe hoogspanningslijnen vergt.

En dus stuit de groene revolutie op groen verzet.

'Het is mensonwaardig', zegt Peter Gosslar, een zestiger met een baardje, op een inspraakavond donderdag in het oude raadhuis van Einbeck, een bierbrouwersdorpje uit de Middeleeuwen. Hij laat een brochure zien met op het omslag een woud van hoogspanningsmasten, oprijzend uit een koolzaadveld. 'Kijk, hier pronken ze mee. Zo zou het kunnen worden. Ze zeggen dat we maar één lijn krijgen, maar hier, kijk op dit kaartje: we krijgen er zeker drie.'

De Energiewende was al een hele opgave, maar is des te ingrijpender geworden sinds Duitsland vorig jaar, na de ramp met de kerncentrale in het Japanse Fukushima, voortvarend besloot om al zijn zeventien nucleaire reactoren versneld uit dienst te nemen. Er draaien er nu nog negen. Over tien jaar moet het land kernenergievrij zijn.

Omdat veel van die kerncentrales in het midden en zuiden van het land staan en veel van de windmolens in het noorden moeten er enorme hoeveelheden stroom worden getransporteerd. De kosten werden deze zomer door het Bundesnetzagentur (BNA) - de Duitse toezichthouder op alle cruciale netwerken, van communicatie en energie tot de spoorwegen - geschat op 20 miljard euro.

Voor dat geld worden hoogspanningslijnen versterkt, en er moet ook 4.800 kilometer aan nieuwe lijnen komen. Allereerst zijn er de 24 'urgente' projecten die in 2009 bij wet werden vastgelegd. Het zijn stukken van tien, twintig, honderd of honderdtachtig kilometer, die de huidige druk op het net moeten verlichten. Daarbovenop zijn er deze zomer nog een paar superlijnen op de tekentafel gestippeld, een soort nationale flyovers die de stroom uit het noorden via gelijkstroomverbindingen rechtstreeks in het zuiden injecteren.

Advocatenbureau

Het zijn die laatste lijnen die het verzet nog eens extra hebben aangewakkerd. Terwijl het tot dusver zogeheten burgerinitiatieven waren die tegen de masten protesteerden, zijn het nu gemeenten die bestuurlijke en juridische wegen zoeken om de lijnen te verijdelen. 'We hebben een advocatenbureau ingeschakeld', zegt burgmeester Ulrich Minkner van Einbeck.

Een paar honderd kilometer westelijker heeft de gemeente Emsland zelfs al een moratorium ingesteld. 'Voordat we toestemming geven voor die urgente lijn, willen we weten waar die nieuwe superlijnen komen', zegt een woordvoerder van de gemeente Emsland, net over de grens met Groningen. 'We stoppen met de hele vergunningen- en planningsprocedure.'

De situatie is al tamelijk nijpend in Duitsland. Afgelopen winter waren er vier dagen waarop de stroomvoorziening door het oog van de naald kroop, schreef het Duitse Bundesnetzagentur in mei in een enigszins paniekerig rapport. 'Het stroomnet was in de winter van 2011/2012 ernstig overspannen', schrijft de toezichthouder. Er wordt gesproken over een 'uitgeput' elektriciteitssysteem; alleen met hulp van Oostenrijkse centrales bleef het licht in Zuid-Duitsland aan. 'Een versnelde uitbreiding van het hoogspanningsnetwerk is noodzakelijk.'

Een versnelling? Tot dusver zijn pas twee van de 24 urgente lijnen klaar - 214 van de 1.834 kilometer. Op dit moment wordt bijna nergens gebouwd, en de andere projecten zijn al minimaal één tot vijf jaar uitgelopen. 'De vertragingen zijn zeer zorgwekkend', zegt het BNA in een e-mail.

Opmerkelijk genoeg zit een Nederlands bedrijf midden in dit Duitse avontuur. Het staatsbedrijf Tennet is een van de vier partijen die het hoogspanningsnet in Duitsland beheren. Het kocht in 2010 alle hoogspanningslijnen in een gebied dat loopt van Sleeswijk-Holstein in het noorden tot Beieren in het zuiden, en werd daarmee verantwoordelijk voor de flessenhalzen van het land. Nu loopt het dus overal tegen verzet aan: in Emsland, tussen Wahle en Mecklar, en op nog een handvol andere cruciale plekken. En terwijl het net al tegen zijn grenzen aan zit, blijft de stroomproductie maar groeien, met windmolens op land en op zee, en zonnepanelen overal.

'Het gaat veel te hard', vindt Lex Hartman, directeur corporate development bij Tennet, terwijl hij aan boord van een gehuurd zakenvliegtuigje over Noordwest-Duitsland vliegt, om de situatie vanuit de lucht te laten zien. 'Zowel qua kosten, als voor het net. Het Duitse subsidiesysteem voor duurzame energie is waanzin, onhoudbaar. De groenestroomproducenten krijgen een gegarandeerde prijs, zelfs als de stroom niet te transporteren en te gebruiken is. Die ongebreidelde groei moet echt stoppen.'

Loods

Onder hem, vlak over de grens met Groningen, is het transformatorstation Dörpen-West zichtbaar, een droogrek van staal en kabels dat als koppelpunt fungeert tussen het eerste grote Duitse windpark in de Noordzee en de rest van Duitsland. Een enorme loods bevat de apparatuur die van gelijkstroom wisselstroom maakt. En daarmee ook ondergrondse stroom in bovengrondse stroom transformeert. En daar begint het verzet. Dus stopt de kabel hier, voorlopig. Er is nog geen hoogspanningsmast te zien, richting het zuiden.

'Ik snap het wel', zegt Hartman. 'Ik zou die masten ook niet in mijn tuin willen. Maar ja, het is het een of het ander. Als je de Wende wilt, dan krijg je hoogspanningsmasten.'

De tegenstanders in Emsland en Heckenbeck hebben drie redenen. Vanwege het elektromagnetische veld van de hoogspanningslijnen, dat tot stralingsziekten zou leiden. Vanwege de natuur. En vanwege hun huizen, die minder waard worden. Hun gedroomde oplossing: stop die kabels onder de grond.

Maar met 380 kilovolt wisselspanning is dat nog nooit vertoond, op lange stukken. De spanning is onder de grond lastiger te controleren, eventuele storingen zijn lastiger te verhelpen en de magnetische velden verdwijnen er ook niet mee. Bovendien is het drie keer zo duur. In Nederland experimenteert Tennet met een ondergronds stukje bij Delft, maar veel langer dan een paar kilometer durft het nog niet aan.

Leg dan alleen gelijkstroomkabels aan, zeggen mannen als Peter Gosslar: die kunnen wel onder de grond. Maar gelijkstroom kun je niet verknopen met het bestaande net, en dus niet met de steden en dorpen waar de lijnen doorheen lopen. 'En jullie willen toch ook stroom hebben?', zegt een Tennet-vertegenwoordiger op de inspraakavond in Einbeck.

In zo'n zaaltje in het raadhuis, onder eeuwenoude balken, zitten ze, de gepensioneerden die tijd hebben gehad zich te verdiepen in wat hun boven het hoofd hangt. Tweehonderd man, die open doekjes geven aan hun voorman die met internetvoorbeelden betoogt dat het echt onder de grond moet kunnen, en die kritisch luisteren naar de energieminister van deelstaat Nedersaksen die vertelt dat een 'Technologiewechsel' niet mogelijk is. Waarom niet? Omdat Tennet dat hem heeft gezegd.

'Als Tennet zegt dat het niet kan, dan geloven wij dat gewoon niet', zegt burgemeester Minkner. En Gosslar: 'Tennet heeft simpelweg de financiële middelen niet. De Nederlanders willen het zo goedkoop mogelijk doen. En dat is met bovengrondse monstermasten.'

Speurtocht

Die beschuldiging krijgt Tennet voortdurend voor de voeten geworpen. Vorig jaar kondigde het bedrijf aan de benodigde miljardeninvesteringen in de stroomverbindingen met nieuwe windmolens op zee niet te kunnen opbrengen, waarna de Nederlandse staat - de enige aandeelhouder - liet weten niet van plan te zijn in te springen. Sindsdien is Tennet op zoek naar mede-investeerders. Die speurtocht duurt nog voort.

Maar dat maakt het geldtekort nog geen geldig argument, zegt Tennet-man Marius Strecker in Einbeck. 'We zijn gewoon verplicht het zo goedkoop mogelijk te doen. Dat staat in de Duitse wet. Daar houden we ons aan. Als de autoriteiten bepalen dat er meer onder de grond moet, dan doen we dat.' En Hartman: 'Kapitaal is geen belemmerende factor.'

Toch, als het zo goedkoop mogelijk moet, blijft er een grote vraag staan: zijn al die nieuwe hoogspanningslijnen echt hoognodig? Het ontwerp van het totale toekomstige net is gebaseerd op een aantal scenario's die deze zomer in het Netzentwicklungsplan (NEP) van de Bundesnetzagentur werden geschetst. Daarin groeit de hernieuwbare energie overal ongecontroleerd door, met een verdubbeling van de windstroom in het noorden in de komende tien jaar. Maar er gaan steeds meer stemmen op om dat in te perken. De kosten zijn één argument: nu al 20 miljard euro aan groene subsidie per jaar, en dat stijgt hard door. Het netwerk is het andere argument. Zelfs in groene kringen klinken geluiden dat het anders moet.

'We moeten de groene-energiewet, die een gegarandeerde prijs voor groene stroom garandeert, optimaliseren', zegt Thorben Becker van BUND, het Duitse Milieudefensie. 'We moeten de groenestroomproductie niet alleen laten groeien, maar ons ook afvragen waar de groei moet plaatsvinden. Kijk nu naar Baden-Württemberg in het zuiden, waar sinds de komst van een groene regering veel meer windmolens worden neergezet. Dan heb je die parken op zee misschien niet meer nodig. Alle vertraging bij de bouw van de hoogspanningslijnen is misschien een zegen: we kunnen sommige plannen misschien gewoon schrappen.'

Becker denkt ook dat er veel meer technologische oplossingen te vinden zijn, bijvoorbeeld door de stroomvraag aan het stroomaanbod aan te passen. 'Daar wordt veel te weinig rekening mee gehouden.'

Maar de partijen die het voor het zeggen hebben, willen daarvan nog niets weten. Er is nu eenmaal een plan gemaakt, en die plannen zijn noodzakelijk, hebben zij zelf aangetoond. 'We hebben nu twee commentaarronden gehad op ons netontwikklingsplan. Dat commentaar analyseren we, dan bevestigen we het plan en dienen we het in bij de regering, en ten slotte wordt het in de eerste helft van 2013 bij wet bekrachtigd', laat een woordvoerder van de Bundesnetzagentur weten.

Protesten van gemeenten? Niets mee te maken, zegt energieminister Stefan Birkner van Nedersaksen. 'Die dorpen mogen de hoogspanningslijnen niet ophouden. Die lijnen moeten er komen. Als de politiek zo'n besluit neemt en er een wet van maakt, dan kun je daar als gemeente niet tegen gaan procederen.'

En bij Tennet willen ze ook gewoon door met de uitvoering. In het vliegtuig naar Duitsland ontvouwt topman Mel Kroon zijn nieuwste plan: burgers mogen ook investeren in de hoogspanningsmasten. Zo vangt hij twee vliegen in één klap: er komt meer kapitaal binnen en de acceptatie van de lijnen wordt groter. 'We onderzoeken nu met het ministerie of dat mogelijk is. Als we daarmee het enthousiasme van de bevolking kunnen vergroten, dan zou dat fantastisch zijn. De Wende gaat alleen lukken als de burgers het accepteren.'

undefined

Meer over