De schaamte nog niet voorbij

Iedereen kent hem, maar niemand heeft hem gezien. Deep Throat, de beroemdste pornofilm ter wereld uit 1972. Volgende week op de Nederlandse tv, en nog altijd goed voor rumoer....

Jean-Pierre Geelen

‘Er moet toch meer in het leven zijn dan alleen maar een beetje rondneuken?’ De blik van actrice Linda Lovelace staat op verveeld, en dat lukt haar goed. Logisch: want het euvel waarmee ze kampt in ’s werelds beroemdste pornofilm, Deep Throat, is bekend: ze kan maar niet tot een orgasme komen, zelfs de orgie met twaalf heren bezorgt haar niet meer dan een flauwe tinteling. Maar gelukkig stelt dr Young (de olijk besnorde Harry Reems) na onderzoek een trefzekere diagnose: haar clitoris bevindt zich achter in haar keel.

Een mannenfantasie, die in de film van voormalig dameskapper Gerard Damiano binnen tien minuten leidt tot oneindige pijppartijen, culminerend in explosieve raketlanceringen op het moment suprême.

Deep Throat. Een bijna mythische film – wie je er afgelopen weken ook op aansprak: iedereen kent hem, maar niemand heeft hem gezien. Zeggen ze.

De werkelijkheid valt niet mee. Als de omroepen BNN en VPRO dachten met de vertoning op tv, volgende week zaterdag, een snel kijkcijfersuccesje te boeken, zouden ze weleens bedrogen kunnen uitkomen. Geen zinnig mens houdt dit langer dan een kwartier vol, hooguit; de eindeloze pijpscènes zijn behalve oerlelijk vooral oersaai. Met spierwitte bilpartijen, het felroze vlees, de snorren en het overdadige schaamhaar oogt de film nu eerder als een buikwandoperatie in een vroege Vinger aan de pols dan als een opwindende paringsdans.

Wat maakte Deep Throat dan tot zo’n mythische film?

Het antwoord schuilt deels in de eerste seconden. Een raadselachtig (en onleesbaar snel geprojecteerd) citaat moest de film – geschoten in zes dagen voor 25 duizend dollar, geschatte opbrengst: zes miljoen dollar – kennelijk van een dun laagje pretentie voorzien.

Wie het volgen kan, ziet iets over Freud, die in Drie verhandelingen over de theorie van seksualiteit schreef over ‘fantasieën en ziektes van bizarre seks’. Het volledige citaat, opgetekend met behulp van de pauzetoets: ‘Hij deelt het leven in in vier fases: oraal, anaal, fallisch en genitaal. Seksuele obsessies ontstaan door fixatie op een fase. De film laat, op algemene en humoristische wijze, zien hoe een psychiater een meisje door de kracht van suggestie van haar fixatie kan bevrijden, zodat zij de volwassen, genitale fase bereikt. Het gebruik van suggestie bij de seksuele ontwikkeling van het meisje is gebaseerd op verhalen van Wilhelm Jensen in het beroemde Gradiva.’

Juist.

Freud! Gradiva! Bevrijden! Het is allemaal apekool, maar in de jaren zeventig kennelijk zo modieus dat zelfs The New York Times erin trapte en de film tot Porn Chic bestempelde, een subgenre dat daarna nog kort navolging zou krijgen. Porno werd salonfähig en ontgroeide het circuit van morsige mannetjes in lange regenjassen: toen zelfs Jacky Kennedy gesignaleerd was in het publiek, wilde ‘tout New York’ de film met eigen ogen zien.

Deep Throat gold als de eerste (en misschien wel enige) pornofilm waarom ook te lachen zou zijn. Het muziekje van het minutenlange intro is een swingende versie van het slotkoor uit Beethovens Negende Symfonie (Alle menschen werden Brüder), niet ongeestig vertolkt op het onvermijdelijke Hammondorgeltje van weleer.

De vriendin van Lovelace, op klaarlichte dag verwikkeld in een ‘oraal onderhoud’, die haar minnaar met de blik benedenwaarts nogal onverschillig vraagt: ‘Do you mind if I smoke, while you are eating?’, het is de oerversie van het latere spreekwoordelijke appeltje schillen tijdens de daad.

Humor in de jaren zeventig, dat is ook de jammerklacht van Lovelace, ontevreden over haar seksbeleving: ‘Ik wil niet alleen tinteling, ik wil bellen horen, klokken luiden, dammen breken en bommen horen.’ Waarop haar vriendin vraagt: ‘Zeg, wil jij klaarkomen of een stad verwoesten?’

Clitoraal orgasme

Clitoraal orgasme
De geschiedenis, context en nasleep van de film is te zien in de documentaire Inside Deep Throat uit 2005, die de VPRO volgende week zaterdag uitzendt, voorafgaand aan de film. De film fungeerde in het preutse Amerika als niets minder dan seksuele voorlichting – toen er een rechtszaak van kwam, had zelfs de rechter nooit van een clitoraal orgasme gehoord.

Clitoraal orgasme
Vrouwen zagen er de erkenning in van het recht op vrouwelijke seksualiteit; Nixon voerde in zijn hang naar ‘moreel leiderschap’ (en met de verkiezingen in aantocht) eindeloos campagne tegen de zedenverwildering waarvan de film een exponent heette te zijn; de film belandde in de illegaliteit en in handen van de maffia, die bioscoopexploitanten van de opbrengsten beroofde.

Clitoraal orgasme
Actrice Linda Lovelace, in 2002 overleden na een auto-ongeluk, verklaarde later gedwongen te zijn tot seksuele handelingen en eindigde berooid (en meermaals ontslagen vanwege haar verleden). Haar tegenspeler Harry Reems (‘Hij kreeg al een erectie zodra een camera begon te draaien’) raakte aan de drank en drugs, en eindigde als bekeerde makelaar in Utah. Regisseur Damiano maakte – nadat de maffia hem had gedwongen zich uit te kopen uit Deep Throat – nog talloze pornofilms, maar verdiende er geen stuiver mee.

Clitoraal orgasme
In Nederland was de ontvangst van Deep Throat al niet minder tumultueus.

Clitoraal orgasme
In zijn zeer lezenswaardige boek Van Fanfare tot Spetters (2004) beschrijft (film)historicus Hans Schoots de opkomst van erotiek en seks in de Nederlandse films en bioscopen. Waar het Nederlandse publiek zich in de jaren vijftig van de vorige eeuw vergaapte aan de zwoele oogopslag of opwaaiende zomerjurken van Brigitte Bardot, Jane Mansfield en Marilyn Monroe, kwam in de jaren zestig seks explicieter voor in films.

Clitoraal orgasme
De liefhebber toog in de klassieke lange regenjas naar steegjes in grote steden die elk hun porno-bioscopen hadden, als Parisien en Flora in Amsterdam. Rotterdam had Centraal, Den Haag zijn Flora, en in Utrecht was Palace de plek waar het gebeurde. Daarnaast bestond een circuit van obscuurdere, illegale zaaltjes die lange tijd gedoogd werden.

Clitoraal orgasme
In zijn boek beschrijft Schoots gedetailleerd het klimaat waarin Deep Throat Nederland bereikte. In 1969 was er het ‘nogal klungelige’ Ibiza, zon en zonde, een seksfilm met de latere kinderviend Aart Staartjes. In 1971 volgde Mira, of de teleurgang van de Waterhoek, een verfilming door regisseur Fons Rademakers en scenarioschrijver Hugo Claus van een roman van Stijn Streuvels. De luttele blootscènes met Willeke (‘Billeke’) van Ammelrooy – met doorweekt-doorzichtig gewaad aan de waterkant, een blote borst en één maal naakt door een kamer lopend – in de verder onberispelijke publieksfilm, belandden alle in de trailer, hetgeen volgens Schoots tekenend is voor de vrijgevochten tijdgeest van toen.

Clitoraal orgasme
Het welbekende en succesvolle Blue Movie (van Jan de Bont) volgde, met – we citeren Schoots: ‘Een aantal weinig verbloemende, zij het nep-neukscènes en we aanschouwen zelfs hoe het geslacht van Hugo Metsers tussen de benen van Carry Tefsen verdwijnt.’

Clitoraal orgasme
Samen met Wat zien ik? (van Rob Houwer en Paul Verhoeven) en de sekskomedie Daniël vormden de films destijds een ‘seksgolf’ in de bioscoop, waarop later onder meer het vrijmoedige Turks Fruit (3,3 miljoen bezoekers) nog zou meedrijven.

Gedoogbeleid

Gedoogbeleid
Deep Throat bleek ook in Nederland een keerpunt in het stilzwijgende gedoogbeleid dat heerste rond de echte pornocultuur. Waar Nixon pleitte voor ‘moreel leiderschap’ waren het in Nederland de jaren van het Ethisch Reveil van Dries van Agt, CDA-minister van Justitie. De Nationale Filmkeuring was afgeschaft, verkiezingen lagen in het vooruitzicht en Van Agt wilde een daad stellen: toen de film in de Maastrichtse zaal Royal zou worden vertoond, liet de minister de kopie in beslag nemen.

Gedoogbeleid
Pornografie viel nog onder het Wetboek van Strafrecht, maar dat was niet vol te houden. Met het OM aan zijn zijde kwam de CDA-minister met de historische 49-stoelennorm: ‘aanstootgevende’ films mochten enkel vertoond worden in zaaltjes met minder dan vijftig stoelen.

Gedoogbeleid
In 1977 werden de Amsterdamse bioscopen Parisien en Centraal inzet van een strijd tussen het filmverhuurkantoor Concorde Film en Van Agt. Concorde lokte een proefproces uit door de film in zowel Centraal als Parisien uit te brengen. Bioscoop Centraal werd voor die gelegenheid teruggebracht tot 49 stoelen en Parisien bleef onveranderd met zijn ruim 250 stoelen.

Gedoogbeleid
Tijdens de première werd de film door de politie in beslag genomen, terwijl die in Centraal mocht draaien. Van Agt verloor het proces, Deep Throat mocht vertoond worden, mits de bioscoop een rood bordje met witte letters in de fotokasten zou hangen met de tekst: ‘Waarschuwing: harde porno – toegang 18 jaar’. Opnieuw stond de aandacht voor Deep Throat garant voor volle zalen, net zoals in Amerika de vergeefse acties van Nixon de grootste kracht achter de pr van de film waren gebleken.

Gedoogbeleid
Parisien en Centraal sloten in 1987 de deuren. Videotheken hadden de rol van de seksbioscopen overgenomen, niet alleen in Nederland: in Amerika daalde het aantal pornobioscopen in de jaren tachtig snel van 950 naar 250 stuks. Inmiddels kan de liefhebber zijn regenjas aan de kapstok laten hangen: Google op ‘kut’ en de bezoeker heeft keuze uit 9.780.000 pagina’s (tussenstand afgelopen donderdag) waarbij Deep Throat verbleekt tot een onschuldige aflevering van De Dikke en de Dunne.

Fel-feministisch

Fel-feministisch
Rooie Vrouwen, minister Rouvoet en Dries van Agt zullen het niet hebben geweten, maar Deep Throat is ook later te zien geweest in publieke zalen – de vertoningen deden nauwelijks stof opwaaien. In 1993 was hij in te zien in het Nijmeegse Cinemariënburg, waar het pornografie-festival Lust in blik werd gehouden. Louter educatieve bedoelingen, herinnert medewerker Mark Meuldiijk zich: ‘Het educatieve sausje voor dat soort materiaal was in de jaren tachtig erg in trek op universiteiten.’

Fel-feministisch
De organisatie had zich bij Deep Throat nog wel even achter de oren gekrabd: ‘Nijmegen heeft nogal een traditie van fel feministische groeperingen die de ruiten ingooiden van pornobioscopen.’ De vertoning verliep echter zonder problemen, en werd volgens Meuldijk ook maar matig bezocht.

Fel-feministisch
Ook in Amsterdam werd de film later met soortgelijke pretentie vertoond in een zaal van onberispelijke herkomst. Kees Brienen (40) was in 1997 programmeur van het Taboe Filmfestival dat in de Amsterdamse bioscoop Kriterion werd gehouden. Hij wilde ‘de grenzen verkennen van wat kijkers kunnen verdragen’. Een nacht van het driedaagse experiment bestond uit het vertonen van drie pornofilms: Emanuelle (soft-porno met Sylvia Kristel), Pruimenbloesem en ter afsluiting Deep Throat, illegaal bemachtigd omdat de rechten niet verkrijgbaar waren.

Fel-feministisch
Het publiek moest tot half vijf die nacht wachten op de slotfilm. Het viel niet mee. Brienen: ‘Het Nederlandse Pruimenbloesem uit 1982 met Diana de Koning zou je nog horny kunnen noemen. Iedereen kwam voor Deep Throat, en dat was echt een anticlimax. Er zitten vreselijk saaie stukken in die film.’

Fel-feministisch
Nu, 35 jaar na verschijning, blijkt Deep Throat nog steeds in staat rumoer op te wekken – meer dan lust vermoedelijk. Tijden zijn veranderd, maar de geschiedenis lijkt zich te herhalen als een Droste-effect: Van Nixons ‘morele leiderschap’ naar het Ethisch Reveil dat Van Agt destijds dreef, is het nu de roep om ‘normen en waarden’, waarmee ChristenUnie-minister Rouvoet zijn ‘moreel appèl’ deed op de omroepen BNN en VPRO om af te zien van vertoning van porno op de publieke televisie.

Fel-feministisch
De omroepen voorzien de vertoning van hetzelfde cultureel-correcte sausje als waarmee de film in de jaren negentig in Nijmegen en Amsterdam draaide: ‘De toegankelijkheid van Deep Throat bracht in Nederland vaart in de seksuele revolutie. Van vrijdagavonden in het teken van partnerruil, oranje bollampen en goedkope wijn uit de supermarkt. Tegelijkertijd kwam door deze film de harde lijn in het feminisme op stoom, die de strijd aanbond tegen de seksuele uitbuiting van de vrouw’, aldus de verantwoording van VPRO-hoofdredacteur Frank Wiering.

Fel-feministisch
Voor wie zijn geschiedenis kent, zijn sommige reacties van nu aandoenlijke nostalgische reflexen: oud-minister Van Agt liet in kranten weten dat niet alleen kijkers maar ook de omroepen zich ‘dienen te schamen’. De film, die hij naar eigen zeggen nooit heeft gezien, ‘zit vol beelden die de menselijke waardigheid besmeuren’, aldus Van Agt. ‘Pornografie kent vele graden, maar wat ik weet van getuigenissen die op mij geloofwaardig overkomen, gaat de verdierlijking in dit geval zo ver dat de film van elke menselijke waardigheid is gespeend.’

Fel-feministisch
De afgelopen dagen stond de stichting Schreeuw om Leven van drs L.P. Doornbos met een stand op de Huishoudbeurs, alwaar volgens voorzitter Doornbos ‘duizenden’ adhesiekaarten tegen het uitzenden van Deep Throat werden afgenomen.

Waar blijft Cisca?

Waar blijft Cisca?
Een paar weken geleden besteedde het VPRO-geschiedenisprogramma OVT op Radio 1 aandacht aan de ophef rond Deep Throat. Een man in het publiek verstoorde de uitzending door er hard doorheen te schreeuwen. ‘Waar blijven Cisca Dresselhuys en Hedy d’Ancona nu?’, klonk het even verward als verontrust. De vraag is zo gek niet. Waren het destijds de Rooie Vrouwen en andere feministische krachten die van leer trokken tegen de porno-industrie, inmiddels lijken de geluiden uit die hoek verstomd, ook al heeft het feminisme zijn organisatiegraad verloren.

Waar blijft Cisca?
Tekenend voor de gelatenheid is de reactie van schrijfster Renate Dorrestein, in de jaren zeventig journaliste voor onder meer het feministisch maandblad Opzij, waarvoor ze ooit hoofdrolspeelster Linda Lovelace interviewde. ‘Die film en de commotie erover interesseren me geen klap’, zegt ze nu. Ja, daar dacht ze 25 jaar geleden beslist anders over, beaamt ze, maar ze heeft geen idee waarom het thema haar niet meer raakt. ‘Deep Throat is een relict uit vervlogen tijden. Ik heb nooit de behoefte gevoeld hem te gaan zien, en dat zal ik ook nu niet doen.’

Waar blijft Cisca?
Bizar vindt ze het wel dat de VPRO nu ‘doet alsof Deep Troat behoort tot de verplichte canon van de tv-geschiedenis. Dat is natuurlijk onzin’. Maar ook Dorrestein laat het passeren, zoals vrijwel al haar strijdgenoten van weleer. ‘Wellicht dat we in de loop der jaren zijn platgewalst met ranzigheid op televisie. Dan kunnen we dit er nog wel bij hebben.’

Meer over