De Satire Regeert

Bespotting van het koningshuis, waar premier Balkenende vorige week zijn gramschap over uitstortte, is van alle tijden. Een geprikkelde reactie is juist koren op de molen van de cabaretiers....

Vormt koningin Beatrix die als kleipoppetje in BNN's Egoland zoonlief Willem-Alexander een paar meppen verkoopt de grens? Of heeft cabaretière Sanne Wallis de Vries de limiet bereikt als ze in Kopspijkers in de gedaante van de vorstin prinses Christina betitelt als 'die blinde'?

Welnee. Neem Hans Teeuwen. Taboes zijn er voor hem om genomen te worden. Dus neemt de cabaretier in zijn laatste programma Industry of love de koningin. Rectaal, om precies te zijn. Na afloop resteert 'een bloedig kontje.' Daar heeft premier Balkenende het nog niet eens over gehad, toen hij vrijdag zijn gramschap uitte over de bespotting van het Koninklijk Huis.

Teeuwen ging ver, daar was iedereen het na afloop van de première wel over eens. Zou de sketch wel blijven? Hij blijkt gehandhaafd. Het is, laat zijn agent weten, nog een graadje erger geworden, zonder de precieze details prijs te geven.

Bij collega Freek de Jonge staat de monarchie altijd op de agenda als 'nog te behandelen'. 'Ze maken het er nogal naar, nietwaar?' In Midzomernachtsdroom, zijn alternatieve oudejaarsconference van dit jaar, droomt hij dat Máxima verliefd op hem is.

Vindt hij als taboeslechter van naam dat fatsoensgrenzen zijn overschreden? 'Die vraag zul je toch eerst aan het hof moeten stellen.' Maar zo'n penetratie als in Teeuwens show ziet hij niet zo snel voor zich als onderdeel van zijn programma. Niet dat het Koninklijk Huis meer egards van de satiricus verdient. Het is vakmatige reserve. 'Als je vindt dat een grap een grap is zodra er om gelachen wordt, kun je er nog mee wegkomen. Maar ik zou hem niet maken. Ik hou er wat meer van, om de hete brij heen te draaien, gevolgd door geraffineerde steken onder water. Maar in deze tijd van ongebreidelde vrijheden is het niet zo moeilijk om stoer te doen.'

1972

'U zult wel denken, wat zit onze vorstin nu te doen? Nou, gewoon spruitjes schoonmaken. Dat vind ik leuk werk en dat is nou een karweitje dat ik me door niemand uit handen laat nemen.' Het bezoek van Barend Servet aan een spruitjes schillende koningin Juliana leidt tot een berisping van de VPRO door toenmalig minister van CRM Pieter Engels, honderden opzeggingen, zakken vol boze brieven en een enkele drol.

Freek de Jonge mist het engagement van de jaren zeventig. 'De verbetenheid van vroeger is er niet meer. Reken maar dat de theatermakers van toen wel raad hadden geweten met de stemming van nu. De sfeer was destijds: alles in dienst van een betere maatschappij. De machthebbers vormden een bedreiging voor de grote omwenteling, de revolutie, en moesten worden aangepakt. Dat idee is opgegeven. Wat resteert is roddel en achterklap. Meer niet. De ”blinde” in Kopspijkers, wat is nu eigenlijk de grap? Effectbejag is het.'

1966

Cabaretgroep Lurelei neemt in het programma Relderelderel een lied op over koningin Juliana, Arme Ouwe. Op tekst van Guus Vleugel zingt Gerard Cox: 'Juliaan is ook niet veel/dat geef ik dadelijk toe/ze is volstrekt verwerpelijk/maar ze lijkt zo op me moe.' De tekst leidt tot Kamervragen en op 28 oktober wordt proces-verbaal opgemaakt, wegens opzettelijke belediging 'de Koning of de Koningin aangedaan'. In Tiel leidt de voorstelling tot kabaal in de zaal: 'proleet, schande, boe, ga naar huis'. Het doek valt voortijdig.

'Zo'n tekst liegt er toch ook niet om, hè. Dat gaat veel verder dan wat er nu gebeurt.' Cabaretkenner Kick van der Veer heeft het gevoel dat er anno 2003 best nog wel een schepje bovenop kan. 'Zo'n lied is nog nooit over Beatrix geschreven.'

Niets nieuws onder de zon, wil hij maar zeggen, zij het dat de huidige generatie cabaretiers de beslotenheid van het theater snel verlaat en het miljoenenpubliek voor de televisie verkiest; meer aandacht verzekerd.

'Maar ik geloof dat in theaters meer mogelijk is. Dan zit je in het donker met het gevoel: dit is onder ons. Ik herinner me een optreden waarin Freek de Jonge als een pedofiele kinderacteur optrad op een feestje voor de kinderen van Oranje. Hij had een balkje voor de ogen. Dat ging heel ver. Er liepen mensen de zaal uit.'

1979

Freek de Jonge in De Kinderacteur: 'Sinds ik van mijn collega af ben werk ik alleen als kinderacteur en het valt voor een pedofiel niet mee om op dat gebied aan de slag te komen. Maar ik heb dus die aanrijding met Beatrix en ik denk nu of nooit, dus 't was haar fout, ze kwam van rechts en ik naar haar auto toe, ik sleep het portier open. Nou daar komt me toch een lucht tegemoet. Ik zeg: 'Nou majesteit, ik ruik het al, zeker te veel likeurbon'Het is net belletje trekken.

Prachtig toch, als iemand zich uit de tent laat lokken.'

bons gegeten?' Ja, je blijft beleefd nietwaar. En ze zegt: 'Hoe houden we dit uit de pers?' Ik zeg: 'Nou, eh, dat zal u beter weten dan ik.'

Het behoort tot de taak van de satiricus om de krijtlijnen van het toelaatbare op te zoeken, vindt Kick van der Veer. Het volk prikkelen en wakker houden, en de machthebbers confronteren met hun eigenaardigheden en onhebbelijkheden. 'Waar de grens ligt is een gevoelskwestie. Ik zeg altijd: de grens is bereikt als het niet leuk meer is, als er niet meer om wordt gelachen. Er moet iets raaks in zitten, iets waars. Zonder die elementen is het plat.'

Freek de Jonge: 'De grens wordt bepaald door jezelf en de markt. Ik heb nooit als motief gehad hoe ver ik kon gaan. Er waren wel eens oh's en ah's in het publiek, maar verder gebeurde er niet zo veel. Maar ja, als iemand voor eigen parochie heeft gepreekt, dan ben ik het wel. Ik stel alleen vast dat Balkenende de kwestie van vrije meningsuiting verwart met die van de goede smaak.'

1909

Bij de geboorte van prinses Juliana op 30 april schrijft de cabaretier Jean Louis Pisuisse zijn Brief van een ongehuwde moeder aan Koningin Wilhelmina:

U is fatsoenlijk getrouwd U heeft 'n man, die van U houdt. . .

Och, wil in Uw geluk eens denken Aan arme vrouwen zoals ik Die in 'n dronken ogenblik 'n Schooier haar vertrouwen schenken

Er valt geen onvertogen woord in de door de diseuse Fie Carelsen voorgedragen tekst, toch wordt het lied door de combinatie van monarchie en ongehuwd moederschap reuze gewaagd gevonden.

De monarchie is altijd het mikpunt geweest van hoon en spot. Cultuurhistoricus – en overtuigd republikein – Thomas von der Dunk: 'Vooral sinds de uitvinding van de boekdrukkunst is het raak. Spotprenten die in grofheid veel verder gingen dan nu, vergis je niet. Anaal, fecaal, fallussymbolen, het was soms pure pornografie. Maar onder invloed van de preutse 19de eeuw hebben we op dit terrein nogal een scheef beeld gekregen.'

Het tarten van de macht hoort nu eenmaal bij het vermaak van het volk. Door de mogendheden naar beneden te halen, heeft het gepeupel het gevoel zichzelf te verheffen. Maar de vorsten zelf hadden kennelijk ook behoefte aan enige zelfrelativering: de nar diende aan menig hof.

Von der Dunk mist dat vermogen bij de Oranjes. 'Ze hebben aandacht nodig. Zie maar wat er uit de kast wordt gehaald bij die huwelijken. Erfrecht is immers de basis van de monarchie. Altijd stralen ze uit dat zich iets verhevens voltrekt. Ze zijn gewoon niet gewend hun neus te stoten.'

Schaadt satire het hof? 'Ach, hoe meet je zoiets? Over plat vermaak hoef je je geen zorgen te maken. Dat straalt alleen af op de makers. Slechte satire straft zichzelf. Als het raak is, zal een geprikkelde reactie de ramp alleen maar versterken. Het is net belletje trekken. Prachtig toch, als iemand zich uit de tent laat lokken? Je kunt beter de zaak negeren.'

1984

Fons Janssen uit in een conference zijn bedenkingen over Beatrix. 'Eén ding erger ik me aan. Ik vind het een onhebbelijke en misselijke gewoonte van haar, dat ze op werkbezoeken altijd weer bloemetjes afpakt van kleine meisjes.'

Zie je wel: het hoeft niet altijd venijnig te zijn. Het Koninklijk Huis houdt, weten ingewijden, namelijk best van cabaret. De satire wordt gepareerd met de werkelijkheid. Paul van Vliet, niet onbekend met de koningin, liet gisteren weten dat Beatrix smakelijk kan lachen om Sanne Wallis de Vries. En de natie is toch niet vergeten dat Jasperina de Jong, ja, die van dat vermaledijde Lurelei, later gewoon heeft opgetreden voor de koningin?

Meer over