analyse

De samenloop van weinig bloedplaatjes én trombose én een vaccinatie is uiterst zeldzaam

Stoppen met vaccineren met het AstraZeneca-vaccin is voor de ene hoogleraar ‘paniekvoetbal’ en voor de andere een juiste beslissing om rust te brengen in de geruchtenmolen. Er is te weinig bekend – zelfs het verband tussen het vaccin en de zeer zeldzame tegenstrijdige bloedverschijnselen is (nog) niet aangetoond.

Een inenting met het AstraZeneca-vaccin in Dippoldiswalde. Beeld Getty Images
Een inenting met het AstraZeneca-vaccin in Dippoldiswalde.Beeld Getty Images

Een combinatie van trombose en een laag aantal bloedplaatjes: het lijkt op het eerste oog met elkaar in tegenspraak. Bloedplaatjes zijn de pleisters in het bloed, wie er daarvan te weinig heeft, loopt kans op bloedingen. Dat uit zich via kleine blauwe puntjes en plekken op de huid. Trombose is het tegenovergestelde, een stolsel dat bestaat uit een aan elkaar geplakte kluwen bloedplaatjes en eiwitten die de doorstroming van het bloed verhindert. Toch zijn er twee zeldzame auto-immuunziektes, ITP en TMA, die beide kenmerken kunnen verenigen. Patiënten maken dan antistoffen aan tegen hun eigen lichaam, meer specifiek: tegen hun eigen bloedsysteem.

Of bij de betrokken patiënten in Noorwegen en Denemarken sprake is van een van die auto-immuunziekten, is nog onduidelijk. Maar een verband tussen die ziektes en het optreden van een infectie of een vaccinatie (in feite een kunstmatig opgewekte infectie) is niet ondenkbaar, zeggen experts. Infecties kunnen leiden tot een immuunsysteem dat in de overdrive schiet met in zeldzame gevallen een auto-immuunziekte tot gevolg, waarvan ook het bloed de dupe kan zijn. Dan zorgen de antistoffen ervoor dat bloedplaatjes worden vernietigd én dat het bloed sneller gaat klonteren.

Uitzonderingen

In een overzichtsartikel dat een half jaar geleden werd gepubliceerd in het International Journal of Infectious Diseases schrijven deskundigen op het gebied van auto-immuunziektes dat ITP zich heel soms voordoet na een vaccinatie. Het gaat om uitzonderingen, na een mazelenvaccinatie steekt de aandoening bijvoorbeeld binnen zes weken bij een op de 25.000 kinderen de kop op. Of de vaccinatie het ontstaan van de ziekte ook daadwerkelijk veroorzaakt, is lastig vast te stellen maar een biologische verklaring is plausibel, schrijven ze. In Nederland komt ITP jaarlijks bij zo’n 500 mensen voor.

Afgaande op de (summiere) medische informatie over de bijwerkingen bij de zes buitenlandse patiënten denkt Karina Meijer, hoogleraar hematologie in het UMCG, alleen niet dat het om ITP gaat. ITP-patiënten hebben weliswaar een drie keer hogere kans op trombose dan de normale bevolking, zegt ze, maar dat risico is dan nog steeds zo klein dat én trombose én te weinig bloedplaatjes nauwelijks gezamenlijk voorkomen.

De ziekte TMA is ook een optie, zegt ook hoogleraar interne geneeskunde Saskia Middeldorp (Radboudumc). Van TMA is bekend dat het kan worden aangewakkerd door een ontstekingsreactie, legt ze uit. Die reactie activeert de binnenlaag van de bloedvaten, waardoor niet alleen lokaal stolsels kunnen ontstaan maar ook meer bloedplaatjes worden verbruikt. TMA komt vaker voor bij patiënten die al ernstig ziek zijn. Beide aandoeningen zijn te behandelen, bijvoorbeeld met ontstekingsremmers.

Veel onrust

Hoogleraar Meijer juicht het toe dat de vaccinatiecampagne tijdelijk is stilgelegd. ‘Dit is een vreemd ziektebeeld, ik zie dat niet elke week, het is niet op voorhand uitgesloten dat er een verband is met de vaccinatie. Er is nu zo veel onrust, we willen toch niet dat mensen op basis van ongegronde verhalen besluiten af te zien van vaccinatie? Dat geeft nog meer schade.’ Middeldorp daarentegen spreekt van ‘paniekvoetbal’. ‘Ga door met vaccineren en zoek het intussen heel snel uit. We hebben elke dag meer dan 6000 besmettingen, onze covid-afdeling loopt vol.’

En vergeet niet, zegt ze, dat een corona-infectie zelf ook een groot risico op trombose geeft: zeker een kwart van de ic-patiënten krijgt door de infectie last van bloedstolsels, die soms levensbedreigend zijn. Zelfs al zou er sprake zijn van een bijwerking, concludeert ook hoogleraar Frits Rosendaal, klinisch epidemioloog en trombose-expert in het LUMC, dan slaat de balans door ten gunste van de vaccins.

Rosendaal: ‘We hebben in Europa tot nu toe 13 miljoen mensen met het AstraZeneca-vaccin gevaccineerd, wat is er in de week na vaccinatie zoal gebeurd? Iemand heeft de lotto gewonnen, er zijn heel veel kinderen geboren, er zijn zes mensen overleden in het verkeer. Dat heeft allemaal niks met de vaccinatie te maken, het gebeurt toevallig ná vaccinatie. Ik ben erg bang dat het vertrouwen in de vaccins nu gaat afnemen en dat zou zeer onterecht zijn.’

Meer over