De rode familie is uiteengegroeid

Ze waren geschokt, maandag bij de PvdA. FNV-vriendin Agnes Jongerius die het PvdA-smaldeel in het kabinet te kakken zet? Een groot interview in de Volkskrant met allerlei klachten over Wouter Bos, over hoe ze terugverlangt naar oliemannetje Gerrit Zalm (VVD), over de PvdA die in de regering het verschil niet...

‘Wij hadden het idee dat de relatie met de vakbond prima was’, zegt Kamerlid Mei Li Vos verongelijkt, ‘en dan krijg je dit.’ Partijleider Bos reageerde koeltjes dat zijn deur voor de FNV altijd openstaat.

Het is een geleidelijk proces geweest, maar de periode onder Wouter Bos is onmiskenbaar een dieptepunt: de banden tussen de sociaal-democraten en de vakbeweging zijn niet meer wat ze geweest zijn. ‘De contacten staan op een laag pitje’, constateert oud-minister van Sociale Zaken Klaas de Vries, nu senator voor de PvdA. ‘Het heeft minder prioriteit gekregen.’

Ten onrechte, vindt hij. ‘We moeten inzien dat we een hoop gemeen hebben. Het getuigt van een gebrek aan inzicht als je op dit moment het belang van een Voorjaarsoverleg niet ziet. Waar zijn we dan mee bezig?’

Het is wel eens anders geweest. Er waren tijden, zegt Tom Etty, gerespecteerd en inmiddels gepensioneerd FNV’er, dat mensen het verschil niet wisten tussen de PvdA en de FNV. ‘Het was één grote rode familie.’ Dubbelfuncties waren de normaalste zaak van de wereld. André Kloos bijvoorbeeld: tussen 1965 en 1970 Eerste Kamerlid voor de PvdA en tegelijk voorzitter van het NVV, de voorloper van de FNV.

Begin jaren tachtig zond de vakcentrale spotjes uit om – zij het in verkapte vorm – de campagne van PvdA-leider Wim Kok (oud-FNV-voorzitter) te steunen. Vakbondsman Etty schreef tot twee keer toe mee aan het internationale programma van de PvdA. ‘FNV en PvdA waren bijna synoniem’, herinnert Paul Ulenbelt zich, FNV-medewerker tot hij in 2006 voor de SP de Tweede Kamer in ging.

Niet dat het tussen de PvdA en de bonden altijd koek en ei was – verre van dat. Een aanvaring met zijn FNV over de WAO kostte PvdA-premier Kok in 1991 bijna de kop. Toenmalig FNV-voorzitter Johan Stekelenburg liet zich gepikeerd ontvallen dat hij van CDA-premier Ruud Lubbers meer te horen kreeg dan van oud-FNV-man Kok.

Zelfs de periode-Den Uyl was niet vrij van spanningen. Begin jaren tachtig diende de FNV een klacht in bij de internationale arbeidsorganisatie van de VN, omdat de minister van Sociale Zaken met een loonmaatregel het recht op de onderhandelingsvrijheid schond.

Terugkijkend signaleert oud-FNV-leider Lodewijk de Waal, nu directeur van Humanitas, een golfbeweging. ‘Ups en downs zijn niet ongebruikelijk. Met de PvdA in de regering zijn de verwachtingen hooggespannen en zijn we snel teleurgesteld.’ De opmerkingen van Jongerius zijn daar een uiting van, zegt hij. ‘De banden zijn het innigst als je samen oppositie voert.’

Niettemin: de PvdA is opgeschoven naar het midden en de FNV is niet mee geschoven – althans niet in dezelfde mate. ‘Dat juist Bos als leider is komen bovendrijven, en niet een arbeideristische figuur, tekent de partij’, zegt oud-FNV-man Etty. ‘De PvdA-kiezer is met de maatschappij mee veranderd. Door de groeiende welvaart en toenemend individualisme identificeert men zich steeds minder met een groep.’

De FNV is ook veranderd maar heeft door ‘het type achterban’ niet diezelfde schuif gemaakt, analyseert Etty. ‘Onze leden zijn loontrekkers, of mensen die dat niet kunnen (uitkeringsgerechtigden, red.), of zelfstandigen.’

Mensen bovendien van wie een deel volgens Etty een enorme ‘push’ heeft gekregen door de massademonstratie op het Museumplein in 2004. ‘Die hoopten de psychologische winst van het Museumplein in het beleid te verzilveren. Ze zijn daarin teleurgesteld: er is naar hun oordeel niet uitgehaald wat erin zat. En dat slaat terug op de PvdA.’ Voor het eerst stemden FNV-leden bij de laatste verkiezingen vaker SP (32 procent) dan PvdA (26), zo bleek uit een peiling van het tv-programma NOVA.

Het ligt niet alleen aan de partij. Volgens arbeidssocioloog Jelle Visser heeft Bos ook persoonlijk een aandeel in de verslechterde verhoudingen met de vakbeweging. ‘Wouter Bos en de jongens en meisjes om hem heen zien de bond als iets uit het verleden. Bos steunde de acties op het Museumplein uiteindelijk, maar het ging niet con amore.’

Dat de PvdA bij de formatie Sociale Zaken niet opeiste, is volgens Visser een teken aan de wand. De goede verstaander zou de noodkreet van FNV-voorzitter Jongerius bovendien hebben aangegrepen om op sociaal terrein meer van coalitiegenoot CDA gedaan te krijgen, zegt Visser. ‘Het is het ideale drukmiddel. In plaats daarvan schoot Bos in het defensief.’

De verwijdering is niet alleen de partij aan te rekenen. Door de groeiende SP-aanhang en doordat steeds minder werknemers lid zijn van een vakbond, radicaliseert de FNV in haar standpunten. Visser: ‘Een bescheiden opstelling werkt dan niet. Daardoor bijt Jongerius meer van zich af.’

Kamerlid Vos merkt het in haar contacten. ‘Als ze nee blijven zeggen, heb je elkaar niet zo veel meer te vertellen.’ Maar familiebanden breken niet, zegt ze. ‘Ik heb functioneel contact. Dat is genoeg.’

Meer over