De rijst geeft zijn zinnen prijs

Chinese en Amerikaanse onderzoekers hebben twee belangrijke rijstsoorten in grote lijnen genetisch ontrafeld. Met de resultaten kan het belangrijkste voedsel van veel wereldburgers mogelijk worden verbeterd....

D

E zandraket is genetisch ontrafeld, evenals de platworm C. elegans, een handvol bacteriën en het fruitvliegje. Vorig jaar verdrongen wereldleiders elkaar voor de presentatie van de klap op de vuurpijl: de genetische kaart van de mens, een blauwdruk die aanleiding was voor enthousiaste voorspellingen over nieuw begrip en verbeterde medicijnen. Althans in de westerse wereld.

Miljarden andere wereldburgers hebben op de lange termijn misschien meer te verwachten van twee publicaties in het wetenschappelijke tijdschrift Science van deze week. Daarin presenteren Chinese en Amerikaanse onderzoekers DNA-gegevens van de twee belangrijkste variëteiten van de rijstplant, Oryza sativa, namelijk japonica en indica.

De chromosomen van deze planten zijn slechts in een paar jaar tijd ontleed dankzij de zogeheten shotgunmethode. Een grote-stappen-snel-thuismethode met een flinke foutenmarge. Door meerdere keren te 'schieten' wordt uiteindelijk een nauwkeurigheid van 95 procent gehaald, maar wel van kleine stukjes genetisch materiaal. Er is nu van beide rijstvariëteiten eigenlijk een soort losse verzameling genetische zinnen die nog tot een boek moeten worden samengevoegd.

Dat de nauwkeurigheid nog niet optimaal is, blijkt onder meer uit de enorme verschillen in schattingen tussen de beide onderzoeksgroepen van het aantal rijstgenen. De ene groep komt op rond de 35 duizend genen, de andere op 50 duizend. Het verschil valt niet te verklaren uit het feit dat verschillende variëteiten zijn onderzocht.

Het genetisch materiaal van de indica-variant, die erg populair is bij Chinese boeren, is het minst geordend. De onderzoeksgroep is dan ook pas ruim twee jaar bezig en heeft nog onvoldoende herhalingen kunnen uitvoeren. Veel verder is het werk aan japonica, uitgevoerd door landbouwgigant Syngenta.

Rijstonderzoeker dr. Andy Pereira van Plant Research International in Wageningen verwacht toch dat de Chinese gegevens op korte termijn meer vruchten kunnen afwerpen. 'De Chinezen maakten gebruik van de ouderlijnen van een heel belangrijke rijsthybride, een kruising met extra hoge opbrengst. Met hun gegevens kun je heel goed merkers aanbrengen in het genetisch materiaal waardoor je veel doelgerichter kunt zoeken naar variëteiten die bijvoorbeeld meer opbrengen of die beter bestand zijn tegen ziektes.'

Hoewel het gepresenteerde materiaal nog flinke lacunes vertoont, zijn de drie commentaren die Science wijdt aan deze 'mijlpaal', lovend. Dankzij de genetische gegevens komt onderzoek naar de functie van verschillende genen binnen handbereik, schrijven Pamela Ronald en Hei Lung, respectievelijk van de universiteit van Californië in Davis en van het internationale rijstinstituut IRRI op de Filipijnen. Bijvoorbeeld door een gen met moleculair-biologische technieken in het DNA op te sporen. Vervolgens kan het tijdelijk worden uitgeschakeld of juist versterkt, zodat duidelijk wordt waar het verantwoordelijk voor is.

Voor dergelijk onderzoek wordt reikhalzend uitgekeken naar een echte genetische kaart die in Japan in de maak is. Daar wordt al vele jaren gewerkt aan een precieze kaart van japonica, die tot in detail de chromosomen beschrijft. Een flinke bijdrage aan dit project - dat waarschijnlijk eind dit jaar wordt afgerond - is geleverd door het vaak bekritiseerde bedrijf Monsanto.

Voorlopig kan Syngenta op minder sympathie rekenen. De resultaten van zijn onderzoek houdt het bedrijf voorlopig onder eigen hoede. Onderzoekers kunnen daar wel uit putten, maar moeten beloven dat ze de gegevens niet verder doorspelen aan derden of gebruiken voor commerciële doeleinden.

Toen deze deal enkele weken geleden uitlekte, ondertekenden onderzoekers een protestbrief aan Science. Zij vinden dat het tijdschrift uit principe geen resultaten mag publiceren die niet volledig openbaar zijn.

Hoofdredacteur Donald Kennedy dient de criticasters deze week in zijn tijdschrift van repliek. Het is kiezen tussen twee kwaden, constateert hij. De resultaten zijn van zulk eminent belang voor de honderden miljoenen mensen die afhankelijk zijn van rijst, dat het beter is dat onderzoekers in ieder geval toegang krijgen tot de gegevens. Het alternatief, principieel doen, aldus Kennedy, heeft tot gevolg dat de gegevens achter de bedrijfsmuren verdwijnen.

Andy Pereira uit Wageningen is er niet van overtuigd dat de resultaten zullen doorsijpelen naar de Aziatische boer. 'Rijst is een voorbeeldgewas, dat wordt ook in alle commentaren benadrukt. De gegevens kunnen van groot belang zijn bij genetisch onderzoek naar andere graansoorten, zoals tarwe en maïs. En daar is voor de grote zaadbedrijven veel meer geld mee te verdienen dan met rijst.

Meer over