DE REVOLUTIE BEGINT EENZAAM

Rusland dreigt onder president Poetin te veranderen in een dictatuur, vreest de schaakgrootmeester Gari Kasparov. Een half jaar geleden kondigde hij het einde van zijn professionele schaakcarrière aan, nu trekt hij het land door om de democratie te redden....

Door Corine de Vries

Als schaakgrootmeester stond Gari Kasparov twintig jaar lang in hetmiddelpunt van de belangstelling. Als politicus krijgt hij op zijn tourdoor Rusland amper een zaaltje vol. In het statige Paleis van de Arbeid aande oever van de Wolga komen slechts tachtig mensen opdagen tijdens de'ontmoeting met de inwoners van de stad Nizni Novgorod', zoals het op zijncampagne-programma staat aangekondigd.

Kasparov lijkt niet uit het veld geslagen over de geringe opkomst. Hijhoudt een vlammende toespraak, waarin hij zijn gehoor oproept tot protest.'Rusland dreigt onder president Poetin te veranderen in een dictatuur meteen rijke bureaucratie en een almachtige geheime dienst', waarschuwt hij.'We moeten massaal op straat om ons stemrecht verdedigen.'

Een vrouw in het publiek staat op. 'U bent een demagoog met mooiepraatjes, maar verkiezingen in Rusland werken niet', zegt deze lokaleparlementariër Tatiana Spiranskaja. 'De rijkste mensen winnen altijd enzorgen daarna alleen voor zichzelf. Ambtenaren krijgen veel geld om hentrouw te blijven. Rusland heeft een sterke leider nodig, die zelf capabeleregionale bestuurders uitkiest. Alleen dan kunnen we de corruptiebestrijden.'

Een dikke, kale man in het publiek springt op en valt haar bij.'Democraten zoals u hebben dit land naar de vernieling geholpen', schreeuwthij. 'Als Rusland u niet bevalt, dan rot u maar op.'

Kasparov verliest zijn geduld en verheft eveneens zijn stem. 'Schaamtu zich niet dat Poetins rijke zakenvriendjes hele straten in Londen opkopenmet geld dat aan Rusland toebehoort? Schaamt u zich niet dat Joekos, deoliemaatschappij die het meeste geld afdroeg aan de staat, is kapotgemaakt?Schaamt u zich niet dat onze procureur nog steeds niet heeft toegegeven dater in Beslan vlammenwerpers en tanks zijn ingezet om schoolkinderen tebevrijden? Schaamt u zich niet? Want ik schaam me dood!'

Als de man hem blijft tegenspreken, kapt Kasparov na een minuut zijnwoordenvloed af. 'U kunt natuurlijk gelijk hebben, en als dat zo is zal ikhet later ruiterlijk toegeven. Maar het lijkt me sterk. Ik heb meer intellectuele capaciteiten dan de honderden mensen die nu in het Kremlinwerken. Dat moet u erkennen!'

Ultieme strijd

Gari Kimovitsj Kasparov was toe aan een nieuwe uitdaging. Twintig jaarlang was hij onbetwist de beste schaker van de wereld, dankzij zijnonvoorspelbare en agressieve speelstijl en zijn fenomenale geheugen. Eenhalf jaar geleden kondigde hij het einde van zijn professioneleschaakcarrière aan.

De 42-jarige schaakgrootmeester besloot de ultieme strijd aan te gaan,tegen een van de machtigste mannen ter wereld. Zijn nieuwe aartsvijand heetVladimir Poetin, de president van Rusland. Het doel van Kasparovs VerenigdBurger Front is de oppositie van links tot rechts te verenigen tegen'Poetins dictatuur'. Via massale straatprotesten wil hij een vreedzamerevolutie creëren, gevolgd door eerlijke en vrije verkiezingen.

Het Kremlin is een beduchte tegenstander, zo is het afgelopen halfjaargebleken. De man die er zo aan gewend was in de schijnwerpers te staan,wordt nu genegeerd door nationale tv-zenders. Daarom besloot Kasparov hetland in te trekken, waar hij in kleine zaaltjes oproept tot straatprotest.Ook spreekt hij zoveel mogelijk met de lokale media, die iets minder directonder controle van het Kremlin staan. Hij bezocht deze zomer al tien stedenin het zuiden van Rusland en in midden-Siberië. Later deze maand vertrekthij naar het Verre Oosten.

'Schaken is een mentale marteling', zo zei Kasparov ooit. In deRussische politiek blijkt het er veel fysieker aan toe te gaan. In Moskouis hij ruw behandeld door de politie, in Machatsjkala werd hij met eenschaakbord op zijn hoofd geslagen, in Rostov en Stavropol mocht zijnvliegtuig niet landen en in Vladikavkaz is hij met eieren en tomatenbekogeld. Deze week bezoekt hij de steden Oeljanovsk en Nizni Novgorod.

Op het perron van het Kazansky station in Moskou loopt Kasparov drukbellend en gebarend heen en weer. Zijn drie lijfwachten kunnen hem metmoeite bijhouden. Over enkele minuten vertrekt de nachttrein naarOeljanovsk. De geboorteplaats van Lenin is nog altijd een communistischbolwerk. Sinds vele grote Sovjet-fabrieken hun poorten hebben gesloten,is de werkloosheid er hoog en de onvrede groot.

Als de trein is vertrokken, komt zijn campagneteam bijeen in zijn luxetweepersoonsslaapcoupé om het programma voor de komende dagen tebespreken. 'Dat is altijd spannend', zegt zijn jonge blonde assistenteMarina Litvinovitsj. 'Heel vaak blijken afspraken toch niet door te gaan.Zaalboekingen worden op het laatste moment afgelast of het licht wordtafgesloten.'

Na drie uur reizen loopt een van de lijfwachten de coupé uit voor eentelefoongesprek. Hij blijkt de moeder van Kasparov aan de lijn te hebben.'Maakt u zich geen zorgen Klara Sjagenovna', zegt de imponerend grote Rusin zijn zwarte maatpak met krijtstreep. 'Het gaat prima met hem. Gari heeftnet op het perron van Rjazan een luchtje geschept. En ja, hij heeft heelbehoorlijk gegeten.'

Om elf uur 's avonds is Kasparov beschikbaar voor een gesprek. De mandie als schaker zo moeilijk te interviewen was, blijkt zich nu terealiseren dat hij journalisten niet langer kan negeren. Hij spreekt fel,bevlogen en reageert alert op vragen. Zijn afkeer van Poetin zit diep. 'Dieman is absoluut ongeschikt voor het presidentschap. Ik heb hem nooitontmoet. Maar ik ben in mijn schaakcarrière genoeg KGB-kolonelstegengekomen om te weten wat voor man hij is.'

Kasparov is ervan overtuigd dat het Kremlin erop uit is om Poetin ookna 2008 aan de macht te houden. Dat jaar verloopt Poetins tweede termijn,hij mag zich dan volgens de grondwet niet meer kandidaat stellen. 'Poetinsmacht is gebaseerd op een groot en loyaal bureaucratisch apparaat. Dezebureaucraten worden goed betaald en willen geen verandering. De komendevijf maanden zullen de eerste debatten over een grondwetswijzigingbeginnen.' Rusland heeft dan nog maar één kans op een vrije toekomst,meent Kasparov.

'Dit regime moet sneuvelen.' Hij gelooft dat Rusland begin volgend jaarrijp is voor massale straatprotesten. 'Overal waar ik kom, voel ik deonvrede groeien. De mensen accepteren het niet langer dat de schatkist volzit door de hoge olieprijzen, terwijl zij daar niet van profiteren.Langzaam gaan ze inzien dat hun lage levensstandaard verband houdt met hunsteeds beperktere vrijheden.'

Hij meent dat zijn rol daarbij doorslaggevend kan zijn. 'Anders zou ikdit niet doen. De mensen hebben behoefte aan een voorbeeld. Iemand diebereid is de leiding te nemen en offers te brengen. Niemand twijfelt aanmijn intellectuele capaciteiten en mijn oprechtheid. Ik ben geen oligarchdie zijn geld naar Engeland uitvoert of een politicus met een dubieusverleden. Iedereen in Rusland weet dat ik een heel comfortabel leven zoukunnen leiden. In plaats daarvan loop ik nu rond met lijfwachten, en hebbenook mijn zoon, mijn vrouw en mijn moeder bescherming nodig.'

Zijn politieke held is Winston Churchill. 'Een man met een ongelofelijkevisie en durf. Achteraf bleek hij altijd gelijk te hebben. In 1934 riep hijop tot een strijd tegen Hitler en was zelfs bereid daarin met Stalin samente werken. In 1946 voorspelde hij dat de Verenigde Naties zouden uitgroeientot een machteloos bureaucratisch monster.'

Kasparov zegt geen ambities te hebben om zich ooit verkiesbaar testellen voor het hoogste ambt in Rusland. 'Ik probeer problemen op telossen die binnen mijn bereik liggen. Vooralsnog is het zeer de vraag ofer überhaupt wel verkiezingen zullen komen. Maar eerlijk gezegd, hoef ikgeen president te worden. Ik heb genoeg bereikt in mijn leven. En ik kanmijn intellect beter op andere terreinen inzetten.'

Democratisch Rusland

De schaakgrootmeester lijkt zijn werkelijke strategie het liefst geheimte houden. 'Mijn enige doel is - echt waar - eerlijke en vrijeverkiezingen. Ik wil dat mijn zoon in een democratisch Rusland kan leven.Om dat te bereiken, weet ik dat de oppositie zich nu moet verenigen. Eenconcreet verkiezingsprogramma heb ik bewust niet, ik wil niemand van deoppositie tegen het hoofd stoten. Het maakt mij niet eens zoveel uit wiede volgende president wordt. Zolang we hem maar kunnen wegstemmen, als hijniet presteert. Een gezond systeem is belangrijker dan een goedepresident.'

Het liefst zou hij meer tijd besteden aan het schrijven. Hij werkt nubijvoorbeeld aan het boek Hoe het leven lijkt op schaken, wat in zeventientalen vertaald zal worden. 'Daarin laat ik zien hoe het schaakspel gebruiktkan worden voor het oplossen van alledaagse problemen. Ook toon ik aan datde beslissingen die op het Witte Huis in Washington worden genomen, veellijken op de beslissingen die een huisvrouw maakt in de keuken.'

Critici menen dat Kasparov het Verenigd Burger Front heeft opgericht,omdat hij er niet in slaagt met andere liberale politici samen te werken.Hij zou te radicaal en te agressief zijn, geen tegenspraak dulden en nietbereid zijn tot het sluiten van compromissen. 'Kasparov verdeelt deliberalen grondiger dan het Kremlin ooit zou kunnen. Indirect houdt hijdaardoor de status quo in stand', schreef de analist Peter Lavelle voor hetpersbureau Ria Novosti.

Kasparov zegt dat hij bewust heeft gebroken met Ruslands liberalepolitici. 'Onze liberale partijen, SPS en Jabloko, liggen al jaren vooralmet elkaar overhoop. Ze spenderen miljoenen dollars en slagen er dan nieteens in om in de Doema (het parlement, red.) te komen. Die politici sluitenhet liefst deals met het Kremlin en hebben geen idee wat zich buiten Moskouafspeelt.'

Kasparov zit voortdurend op het puntje van zijn slaapbank. Zijnschouders gebogen en de handen op de knieën, volledig geconcentreerd ophet gesprek. Zijn houding doet denken aan de manier waarop hij schaakte.Voortdurend in de aanval, vrijwel nooit accepteerde hij een remise. Demeeste schakers laten zo min mogelijk emotie zien, maar Kasparov was intensaanwezig: hij huiverde, fronste, blies en grinnikte. 'Kasparov is kleinerdan ik ben. Maar als ik tegen hem speelde, dan torende hij boven me uit',zei Viktor Kortsjnoi, een rivaal van Kasparov die elf keer tegen hemspeelde en slechts een keer won.

Bij aankomst in Oeljanovsk de volgende ochtend blijkt al direct datKasparov hier niet onverdeeld welkom is. De stationchef staat in uniformmet glimmende knopen op het perron. Hij deelt bars mee dat fotograferen ophet station verboden is. 'Zoiets heb ik nog nooit eerder gehoord', zegtKasparov geïrriteerd. 'Dit is toch geen militair terrein.'

Tien minuten later in hotel Sovjetskaja blijkt ontbijten voor Kasparovsteam onmogelijk. 'Het is een dag van speciale diensten', verklaart dereceptioniste onverstoorbaar. Vlak daarna hoort assistente Litvinovitsj dateen geplande ontmoeting met studenten niet door kan gaan. De nieuwe rectorheeft het verboden, hij blijkt lid van Poetins partij Eenheid Rusland. 'Ditbelooft weinig goeds', zucht ze. 'Het gaat hier al net zo moeizaam als inde Kaukasus.'

We lopen over de enorme asfaltvlakte op de heuvel aan de Wolga, linkshet lichtblauwe regeringsgebouw, rechts een groot standbeeld van Lenin.Kasparov kijkt genietend om zich heen. 'Geen slechte locatie voor eenoranje-revolutie', grapt hij, refererend aan de volksopstand die vorig jaarin de Oekraïne leidde tot een machtswisseling. De ontmoeting met lokalezakenmensen in het Cultuur Paleis gaat wel door. De zaal is voor driekwartleeg. De 45 toehoorders zijn vooral journalisten en een grote groepArmeniërs. De in Bakoe geboren Kasparov is half-Armeens en populair onderde Armeense diaspora.

Kasparov legt in zijn toespraak de nadruk op het economische falen vanPoetins regime. 'In het jaar 2000 droegen de regio's 50 procent van huninkomsten uit belastingen en grondstoffen af aan Moskou. Tegenwoordig mogenze vrijwel overal nog maar 15 procent houden. Daardoor blijft de regio arm,terwijl Moskou een van de duurste steden ter wereld is', zegt hij. 'Als ikhet voor het zeggen had, zou ik veel meer geld in de regio laten.'

Denkfouten

Na afloop van de ontmoeting, waar slechts zes zakenmensen aanwezig zijn,is Kasparov toch tevreden, zegt hij. 'Als er meer dan een man aanwezig is, is het al een succes, omdat ze allemaal gebeld zijn door de lokale geheimedienst. Dat is een goed teken. De autoriteiten zijn doodsbang voor onrust.Ze vrezen het olievlek-effect.'

Sergej Gerasimov, een grote man in een grijs maatpak, is een van de vijfinvloedrijkste zakenmannen in Oeljanovsk. Hij is naar de toespraak gekomenen zit tijdens de lunch tegenover Kasparov aan tafel. 'Ik vind het eengenot om te praten met zo'n interessante persoonlijkheid', vertelt hij naafloop. 'Ik heb groot respect voor Kasparov, maar hij maakt wel een paardenkfouten. Hij geeft de president de schuld van alles wat er in dit landmisgaat. Dat is te veel eer. Poetin heeft geen absolute macht.' Hijverwacht niet dat Kasparov veel zal bereiken met zijn campagne door hetland. 'Mensen in de regio blijven geloven in Poetin. Ze wantrouwen vooralhun regionale autoriteiten.'

Later op de middag is er een ontmoeting met het volk. Ongeveer tachtigmensen zijn op de geruchten afgekomen, velen zijn oud en houden vanschaken. De 77-jarige Viktor Tarasov staat Kasparov op te wachten voor eenhandtekening. In zijn handen een boek over de legendarische wedstrijd uit1984 waarin Kasparov in vijf maanden de wereldtitel op Karpov veroverde.'Kasparov is briljant, de beste schaker van de wereld', zegt Tarasovstralend. Maar zodra ik hem over Kasparovs politieke ideeën vraag, betrektzijn gezicht. 'Zijn politieke missie is zinloos. Rusland zit niet tewachten op nog een revolutie.'

Volgens Masja Lipman, analiste bij het Carnegie-instituut in Moskou,heeft Kasparov weinig aanhang in Rusland. 'Schaken is lang niet meer zopopulair onder de gewone bevolking als in de Sovjet-tijd. Daarnaast valthet feit dat hij half-Armeens en halfjoods is bij veel Russen verkeerd. Envelen vinden hem te pro-westers en te radicaal.'

De rit van Oeljanovsk naar de welvarende en liberale stad Nizni Novgorodis 500 kilometer, acht uur rijden over een gevaarlijke tweebaansweg volvrachtverkeer. Veel te laat meldt Kasparov zich op de EconomieUniversiteit, waar tot zijn verrassing ongeveer 130 studenten geduldigzitten te wachten.

Kasparov oogt ontspannen, maakt grappen over de slechte weg en over demanier waarop lokale autoriteiten hem vaak dwarszitten. Hij legt uit waaromhij bereid is met communisten samen te werken.

'Als communistenleider Zjoeganov zegt dat hij tegen een dictatuur en eenmachtige geheime dienst is, moet ik hem dan tegenspreken? We willen allebeihetzelfde: eerlijke en vrije verkiezingen. Zodra we dat hebben bereikt,kunnen we beginnen met discussiëren over onze meningsverschillen. Maar danwel op de nationale televisiezenders, zoals het hoort.'

Na afloop vraagt een student om een handtekening op een schaakbord, eenmeisje poseert stralend naast Kasparov voor een foto op haar mobieletelefoon. 'Ik ben onder de indruk', zegt de 18-jarige marketingstudent IvanTsivtsin. 'Kasparov heeft goede ideeën. Als het moment daar is, zal ikzeker gaan demonstreren.'

Is Kasparov tevreden over de reis? 'In Poetins Rusland ben ik dankbaarals er in elke stad enkele tientallen mensen naar mij durven te komenluisteren. In Oeljanovsk zat een luitenant-kolonel in de zaal die razendenthousiast was en mij op alle punten gelijk gaf. Die man heeft een enormeachterban. En vrouwelijke parlementariër uit Nizni Novgorod, die zokritisch was, heeft na afloop van de ontmoeting mijn team benaderd. Zij wilmet mijn front gaan samenwerken in de strijd tegen renteverhogingen. Datmaakt mijn reis al de moeite waard.'

Meer over