De relatie tussen kunst en psychiatrie

Open heet het nieuwe tijdschrift van Stichting Kunst en Openbare Ruimte (SKOR) in Amsterdam, dat twee keer per jaar verschijnt....

Het vorige en tevens eerste nummer van Open ging over een project van kunstenaar Arnoud Holleman. Het tweede nummer, 'Het Vijfde Seizoen' (verschenen in april), is gewijd aan een 'work in progress', een in 1994 begonnen samenwerking tussen het Praktijkbureau Beeldende Kunstopdrachten, de voorloper van SKOR, en de Willem Arntsz Hoeve, een psychiatrische inrichting in Den Dolder.

In een paviljoen, vroeger de creatieve werkplaats, nu omgebouwd tot kunstenaarsverblijf 'Het Vijfde Seizoen', woont en werkt elk jaargetijde een beeldend kunstenaar. Het project 'biedt een nieuwe mogelijkheid om de relatie tussen kunst en psychiatrie verder te ontwikkelen', schrijft Liesbeth Melis in het redactioneel van Open.

Het tijdschrift staat uitgebreid stil bij het ontstaan en de ontwikkeling van het kunstproject. Het wordt romantisch ingeleid door 'Het vijfde jaargetijde', een kort verhaal uit 1929 van de Duitse schrijver Kurt Tucholsky. Hij beschrijft hierin de korte periode van rust precies tussen de late zomer en de vroege herfst in. Dit vijfde seizoen maakt Tucholsky sentimenteel. 'Het is een optimistisch voorgevoel van de dood, het blijde besef dat er een einde is', schrijft hij.

De combinatie van deze woorden en de foto op de voorkant van Open - een gekanteld beeld van een vrouw die met haar gezicht naar beneden in de sneeuw ligt, de armen en benen gespreid - doen wat macaber aan. Vooral wanneer je bedenkt dat sommige patiënten van de Willem Arntsz Hoeve al meerdere zelfmoordpogingen achter de rug hebben. De lezer wordt onmiddellijk met zijn neus op de feiten gedrukt: kunst in de openbare ruimte brengt onherroepelijk ook minder de leuke kanten van de maatschappij met zich mee.

Die aanpak - geen mooi-praterij, geen hypocrisie - wordt tot het einde toe doorgevoerd. Een verademing. Open doet zijn naam nogmaals eer aan door de eerlijke manier waarop het de lezer informeert over de moeilijkheden die het werken in een psychiatrische kliniek met zich meebrengt.

Zo spreekt een begeleidster zich in een interview negatief uit over het toneelstuk dat de patiënten onder leiding van kunstenaar Christiaan Bastiaans schreven en opvoerden: 'Ik heb mijn best gedaan om het leuk te vinden, maar het voegde niets toe. Het veroorzaakte veel spanning bij de patiënten'. Andere kunstenaars, zoals Berend Strik en Alwine van Heemstra, waren een groot succes.

Artikelen van kunsthistorici (Sven Lütticken en Jos ten Berge) die ingaan op de waarde van de projecten en de geschiedenis van kunst en psychiatrie, worden afgewisseld met foto's, tekeningen en teksten van de dertien kunstenaars die de afgelopen jaren in 'Het Vijfde Seizoen' woonden. Dick Tuinder schreef er een boek (waarvan een prachtig hoofdstuk te lezen is) en bracht een krant uit voor de patiënten; Mario Rizzi deelde wegwerpcamera's uit (een van de resultaten is de foto van de vrouw in de sneeuw); en Fransje Killaars knoopte er, samen met patiënten, een gordijn van touw en sigarettenpeuken.

Open kiest ervoor de diepte in te gaan en dat doet de kunst, en voornamelijk dit project, uiteindelijk alleen maar recht.

Meer over