Columnmartin sommer

De Raad van State is aan het goedmaken geslagen

null Beeld
Martin Sommer

Vorige week muntte De Telegraaf een nieuw woord: weigermigranten. Dat zijn afgewezen asielzoekers die eigenlijk moeten vertrekken maar geen coronatest willen doen. Dan mogen ze het vliegtuig niet in en kunnen dus niet weg. Het zijn er een kleine duizend en ze bezetten bedden in de tjokvolle asielzoekerscentra. Het zullen deels ook de mispunten zijn die Ter Apel en omgeving onveilig maken. Kamerleden waren des duivels. Ze moeten worden opgepakt, in quarantaine geplaatst en uitgezet, zei Jasper van Dijk van de SP.

Volgens Jasper van Dijk van de SP moeten ‘weigermigranten’ worden opgepakt, in quarantaine geplaatst en uitgezet.  Beeld ANP
Volgens Jasper van Dijk van de SP moeten ‘weigermigranten’ worden opgepakt, in quarantaine geplaatst en uitgezet.Beeld ANP

Voor Jasper van Dijk heb ik nieuws. Precies het omgekeerde van wat hij beoogt, is bezig te gebeuren. Zogeheten ‘veiligelanders’, meest jongens uit Marokko en Algerije, die tot voor kort in bewaring zaten te wachten op uitzetting, worden het afgelopen half jaar achter elkaar op vrije voeten gesteld.

Burgemeesters klagen steen en been, buschauffeurs worden bedreigd, winkeliers gesard. Ook bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) trekken ze zich de haren uit het hoofd. Niet alleen worden de kansloze asielzoekers vrijgelaten, ze krijgen ook een schadevergoeding van 100 euro per dag voor de tijd dat ze hebben vastgezeten. In één geval is dat opgelopen tot 16 duizend euro.

Bij de IND spreken ze van de ‘grillen van de Raad van State’, want daar heeft zich een copernicaanse koerswijziging afgespeeld. Bevelen tot uitzetting die tot begin dit jaar moeiteloos door de Raad van State werden bekrachtigd, moeten opnieuw worden beargumenteerd. Bij de IND denken ze dat ze gewoon de wet uitvoeren. Dat is niet langer voldoende. Ook het terugsturen van mensen naar Griekenland omdat ze daar al erkend waren als vluchteling, vindt geen genade meer in de ogen van de hoogste bestuursrechter. Terwijl ook dat tot voor kort probleemloos was. Staatssecretaris Broekers-Knol heeft een inventaris gevraagd van verrassende uitspraken door de Raad van State.

Staatssecretaris Broekers-Knol vroeg een inventaris van verrassende uitspraken door de Raad van State. Beeld ANP
Staatssecretaris Broekers-Knol vroeg een inventaris van verrassende uitspraken door de Raad van State.Beeld ANP

Het kan niet anders of deze nieuwe lijn hoort bij de fall-out van de kindertoeslagenaffaire. Ook de Raad van State kijkt met schaamrood terug op jarenlange uitspraken tegen ouders die minimale administratieve vergissingen hadden begaan en daarna in geweldige problemen raakten. Niet alleen het kabinet viel over de affaire, het lijkt wel alsof het hele openbaar bestuur sindsdien de pedalen kwijt is. Staatssecretaris Van Huffelen (Financiën) struikelt over haar eigen benen in de haast om de slachtoffers tegemoet te komen; ze wil enerzijds snel en aan iedereen 30 duizend euro toekennen, en tegelijk de menselijke maat betrachten, met aandacht voor elk geval apart. Het was uitgerekend de Raad van State die vorige week scherpe kritiek uitoefende op haar haast en ongeduld, en de wirwar van regelingen die daarvan het resultaat was.

Staatssecretaris Van Huffelen struikelt over haar eigen benen in de haast om de slachtoffers tegemoet te komen. Beeld ANP
Staatssecretaris Van Huffelen struikelt over haar eigen benen in de haast om de slachtoffers tegemoet te komen.Beeld ANP

Nu is de Raad van State op zijn beurt aan het goedmaken geslagen. Evenredigheid is het sleutelwoord, regels mogen geen disproportionele gevolgen hebben voor burgers. De menselijke maat moet ook bij asielbesluiten regeren. En aangezien er nauwelijks zicht is op uitzetting naar Marokko of Algerije, mogen asielzoekers van die nationaliteit niet langer worden vastgezet. Die situatie was een half jaar geleden niet anders, maar leidde wel tot een ander oordeel. Zonder twijfel zijn de ‘veiligelanders’ blij – het FD sprak er eentje die zolang het kon in het azc verbleef ‘om uit te rusten’, met het plan om daarna zijn vriendinnetje in Luik te bezoeken. Ook asieladvocaten, door de Raad van State actief gevraagd naar hun grieven over de uitspraken tot nu toe, zijn vast en zeker in hun nopjes.

Toch zijn het vooral de verschillen met de benadeelde ouders in de toeslagenaffaire die in het oog springen. Het bevel om tienduizenden euro’s terug te storten als je een vinkje verkeerd hebt gezet, is echt iets anders dan het vastzetten van een kansloze, overlastgevende migrant. De kinderopvangtoeslag was als regeling niet omstreden, terwijl het wankele draagvlak voor het asielbeleid staat of valt met de daadwerkelijke uitzetting van afgewezen asielzoekers. De Raad van State haalt nu een mooi cijfer bij asieladvocaten, maar het rechtsgevoel in de samenleving wijst beslist een andere kant op.

In de zelfreflectie die de hoogste bestuursrechter tot nu toe op papier heeft gepleegd, staat de aanbeveling dat de rechter van de wet mag afwijken als de burger in zijn ogen onevenredig wordt getroffen, mits er een grondrecht in het geding is. Van de week hadden we daarvan het eerste voorbeeld, bij de rechtbank Arnhem. Een vrouw met kanker had een klein uitkerinkje van het UWV toegewezen gekregen. Helemaal volgens de regels, aldus de rechtbank. Maar de vrouw was wel erg ziek en dus moest het UWV een hogere uitkering betalen. Uitzonderlijk, gaf de rechter zelf toe, maar er waren ‘ontwikkelingen in de rechtspraak’ – lees: de aardbeving van de toeslagenaffaire.

Van de wet afwijken, dat is een rechter die meer ruimte voor zichzelf opeist ten koste van de politiek. Dan moeten we gaan opletten; politici hebben we gekozen, rechters niet. Toch is dat bij de Raad van State de stemming: de politiek maakt slechte wetten die correctie behoeven. Een zieke mevrouw die door de rechter extra geld krijgt toebedeeld, dat klinkt mooi. Maar de burgemeester van Emmen heeft vast een ander idee over de menselijke maat, als het gevolg daarvan het loslaten van raddraaiers is. De politiek houdt zich muisstil over de Raad van State, uit angst om überhaupt iets over de rechterlijke macht te zeggen. Maar vroeger noemden we deze gang van zaken ook wel willekeur.

Meer over