'De PvdA liet na onvrede te mobiliseren'

De sociaal-democraten hebben volgens staatssecretaris Wouter Bos angsten en emoties van de kiezers niet verwoord. 'Aandacht vooral naar financiën en werkloosheid'..

'Misschien is de toestand waarin de PvdA zit wel veel ernstiger dan iedereen denkt. 2002 was niet een plotselinge uitzondering. De trend was al jaren negatief.'

Wouter Bos somt op: kiezers raken op drift, keren zich in toenemende mate af van traditionele partijen, wenden zich massaal tot charismatische persoonlijkheden die met ad-hocpartijen de slag in de massamedia winnen. 'Juist wij als socialisten hebben verschrikkelijk veel moeite daar goed mee om te gaan. We willen dat iedereen naar Nova kijkt en niet naar Barend & Van Dorp of de Soundmixshow, laat staan dat je daarin optreedt. Er zit iets calvinistisch in het socialisme.'

Bos ontvangt in zijn riante kamer op het ministerie van Financiën, waar hij zijn laatste dagen als staatssecretaris slijt. Op de zijtafel jengelt zijn telefoon het clublied van Feyenoord. Bos tobt over de vraag of hij de nieuwe PvdA-leider moet worden. Zijn kansen zijn groot. 'Het is niet een kwestie van beleefdheid of strategie, maar ik heb echt nog geen beslissing genomen.' Later: 'Je moet niet bang zijn krassen op te lopen. Als je meedoet, kun je verliezen.'

Met de rest van de uitgedunde fractie trok hij de hei op om de verkiezingsnederlaag te ontleden, de wonden te likken en de toekomst te bepalen. De conclusie was bondig: de PvdA heeft de zorgen, angsten en emoties van mensen niet verwoord. 'Het is allemaal wijsheid achteraf, maar het is eigenlijk verschrikkelijk dat wij Pim Fortuyn hebben verweten dat hij alleen maar onvrede mobiliseerde. Dat is de kerntaak van de politiek. De mensen wisten niet eens of wij hun problemen wel serieus namen. Tegen elkaar hebben we gezegd dat we te vaak hebben geantwoord met bestuursreflexen op problemen van kiezers. Als zij ergens mee kwamen, dan zeiden wij: we kennen het probleem, ga maar rustig slapen, het komt wel goed. Het heeft ons aan empathie ontbroken. Op zo'n onderwerp als migratie zijn we overigens ook inhoudelijk tekortgeschoten.'

- Heeft links daar wel een antwoord op?

'Juist als je de multiculturele samenleving of een humanitair asielbeleid een warm hart toedraagt, juist dan moet je de problemen benoemen. Ik bewonder de manier waarop de SP dat doet, ook al deel ik lang niet altijd hun oplossingen. Het is een benadering die me aanspreekt. Zo hebben wij ook heel lang klachten over bureaucratie in de zorg weggezet met de reactie: dat zeggen specialisten die hun zakken willen vullen. Maar ook verpleegkundigen klaagden over bureaucratie. Het is dus niet alleen een zakkenvulverhaal, maar ook een klacht van de werkvloer.'

- Verhalen die iedereen kent?

'Wouter Gortzak heeft er pas nog iets over geschreven. ''Jullie voerden campagne, maar je kwam alleen je eigen mensen tegen.'' Gortzak sprak bij de groenteboer mensen achter de instituties om wie het gaat. Wij moeten constateren dat we vaak niet verder zijn gekomen dan ons eigen middenveld.'

- Iedereen moet toch weleens naar de groenteboer?

'Ik zat bij de kapper en ik hoorde de dag na de moord op Fortuyn iemand die zei: ''Zo, ze hebben hem wel gepakt die moordenaar. Het is een blanke zeggen ze, maar dat geloof ik niet, dat zeggen ze alleen om ons zoet te houden.'' Een paar dagen daarvoor was ik bij een sigarenzaak, je ziet, ik kom echt wel onder de mensen, waar iemand De Telegraaf stond te lezen en die zei: ''Zo, de asielzoekersaantallen gaan weer omlaag. Dat zeggen ze altijd als de verkiezingen eraan komen.'' Wij hebben die vertrouwensbreuk niet zien aankomen, wij waren te veel bezig met werkloosheid en financiën. Dat veroorzaakt oogkleppen.'

- Hoe nu verder?

'Leidend worden als ideeënpartij en relevant als volkspartij. We zijn onze positie als de partij met interessante ideeën kwijtgeraakt, vooral aan de SP. We moeten zien een miljoen mensen terug te halen die ons vier jaar geleden nog vertrouwden. Die zijn niet ineens rechts of racistisch geworden, ze wisten alleen niet meer wat ze aan ons hadden. In de partij zitten verschrikkelijk veel mensen die werken in de collectieve sector. Ze hadden ons kunnen helpen een andere koers te kiezen, maar ze zijn niet gehoord.'

- Misschien is links voorbij?

'We zullen onszelf opnieuw moeten uitvinden. Ik ben ervan overtuigd dat je grote groepen nog steeds kunt aanspreken op klassieke, sociaal-democratische waarden. Emancipatie, gelijke kansen, democratie, rechtvaardige verdeling van de welvaart. Ook normen en waarden horen daarbij. Die geven betekenis, ze veranderen kaal beleid in iets waardoor mensen zich aangesproken of gemotiveerd voelen. Onze boodschap was schraal omdat het beleid onvoldoende was ingebed in normen en waarden. In die zin zijn wij bijna liberaler dan de liberalen geworden. We hadden goud in handen met dat ene zinnetje in ons verkiezingsprogramma over de hufterigheid, maar we hebben er niets mee gedaan. Waar tolerantie en vrijheid doorslaan naar hufterigheid, is het aan de overheid daartegen in te gaan. Nu zijn we zelfs al te bang om er onze mond over open te doen.'

Meer over