REconstructie

De politie runde anderhalf jaar lang een chat-app voor criminelen. Hoe trapten ze in de val?

‘Absoluut betrouwbaar'. Zo gold de communicatie via Anom-telefoons in criminele kringen. In werkelijkheid las de politie, van wie de telefoons afkomstig waren, voortdurend mee in de chat-app. Achthonderd arrestaties in verschillende landen waren het resultaat. Hoe lokte de politie al die criminelen in de val?

Persconferentie bij Europol over de maandenlange undercoveroperatie Trojan Shield. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Persconferentie bij Europol over de maandenlange undercoveroperatie Trojan Shield.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Glimmend van trots vertellen functionarissen van FBI en hun collega’s uit Australië, Zweden en Nederland dinsdag op het hoofdkantoor van Europol in Den Haag over de poets die zij de internationale criminaliteit hebben gebakken. Anderhalf jaar lang hebben zij en opsporingsambtenaren uit nog twaalf andere landen kunnen meekijken in miljoenen geheime berichten op telefoons die de politiediensten nota bene zelf aan de criminelen hebben verstrekt.

Na de hacks van de versleutelde berichtendiensten EncroChat en Sky ging de politie ‘next level’, zoals Andy Kraag, hoofd van de landelijke recherche dat verwoordt: via undercoveragenten en infiltranten zelf geprepareerde telefoons aan de misdaadbendes leveren. Ze waren voorzien van de cryptocommunicatiedienst Anom die in 2018 door de FBI is ontwikkeld.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Ze gingen als zoete broodjes over de toonbank: sinds 2019 zijn meer dan 12 duizend Anom-telefoons wereldwijd aan criminelen verkocht, waarvan 1.200 in Nederland.

De criminelen vertrouwden de cryptotelefoons van de politie, vertelt politiechef Jannine van den Berg van de landelijke eenheid. Er werd zelfs mond-tot-reclame voor gemaakt. ‘Criminelen verkeerden in de veronderstelling dat de dienst veilig was en niet onderschept kon worden door de politie. Ze prezen het onderling aan als hét platform waarvan je gebruik moest maken, omdat het absoluut betrouwbaar zou zijn’, aldus Van den Berg. ‘Niets bleek minder waar.’

Onderschepte berichten van criminelen vormen de laatste jaren een belangrijk onderdeel van het opsporingsonderzoek door de politie. Ze worden door justitie steeds vaker ingezet in grote misdaadzaken, waaronder ook het Marengoproces rond Ridouan T.

In juli 2020 werd het criminele berichtenverkeer van de cryptocommunicatiedienst EncroChat gekraakt door de Franse en Nederlandse politie, waardoor 25 miljoen heimelijke berichten konden worden onderschept en gelezen. In maart dit jaar volgde de hack van de versleutelde berichtendienst van Sky ECC (door Frankrijk, Nederland en België), waardoor de politie in 80 miljoen berichten kon meelezen over de schouders van criminelen.

En dinsdag werd op het Europol-hoofdkwartier in Den Haag bekendgemaakt dat criminelen maandenlang ‘real time’ zijn gevolgd via de cryptotelefoons van de FBI. Daardoor konden politiediensten rustig meelezen en meekijken in 27 miljoen berichten en foto’s waarmee criminelen dachten veilig en ongezien met elkaar te kunnen communiceren.

Dat gebeurde in het kader van een van de grootste internationale politieacties die ooit is gehouden, genaamd operatie Trojan Shield, waaraan politiediensten uit zestien landen hebben meegedaan. Vooral na de hack van Sky enkele maanden geleden nam de verkoop van de FBI-cryptotelefoons een hoge vlucht.

Hoe dat precies in zijn werk ging – details van de spectaculaire undercoveractie – daarover wil FBI-functionaris Calvin Shivers weinig loslaten. Door het kraken van EncroChat en Sky was er opeens een tekort aan versleutelde communicatieplatforms, vertelt hij. Juist daarin kon Anom voorzien. ‘Ze kwamen naar ons toe om deze apparaten te kopen’, aldus Shivers.

De afzet in Nederland ging volgens politiechef Van den Berg via ‘resellers’. Vier van die ‘resellers’ zijn maandag gearresteerd. ‘De telefoons waren ons eigen bedrijf’, aldus Van den Berg. ‘We hoefden niks te kraken. Alles was al van ons.’

Een van de in Nederland gearresteerde verdachten wordt afgevoerd. Beeld Politie
Een van de in Nederland gearresteerde verdachten wordt afgevoerd.Beeld Politie

Volgens haar is geen sprake van ‘uitlokking’ omdat uitsluitend criminelen de telefoons wilden aanschaffen. Dat vindt ook Andy Kraag, hoofd van de landelijke recherche: ‘Vooral na de hack van Sky gingen criminelen op zoek naar een ander platform. Want ze willen toch heimelijk met elkaar communiceren om hun handel te drijven. Op dat waterbedeffect hebben wij slim geanticipeerd. Ze zijn met open ogen in onze val getrapt.’

In het samenwerkingsverband van zestien landen speelde Nederland een sleutelrol bij het selecteren van de meest belastende berichten. Cyberspecialisten van de Nederlandse politie ontwikkelden ‘innovatieve software’ waarmee de 27 miljoen berichten konden worden geanalyseerd en geduid. Daarbij moet bijvoorbeeld worden gedacht aan concrete zoekopdrachten, zoals over drugs of drugslabs, waarmee strafbare feiten aan het licht kwamen. Deze software werd beschikbaar gesteld aan de Europese politiedienst Europol, die de data analyseerde en de uitkomsten weer doorgaf aan andere landen.

Via Anom werd in minstens 45 verschillende talen gecommuniceerd. De meeste berichten waren in het Nederlands, Duits en Zweeds. Daarbij ging het vooral over drugshandel, maar ook over wapens, munitie, explosieven, ram- en plofkraken, gewapende overvallen en, niet in de laatste plaats, liquidaties. Volgens de FBI zijn door de onderschepping van de berichten meer dan honderd moorden en liquidaties voorkomen.

‘We weten precies wie wat waar en wanneer heeft gezegd’, aldus recherchechef Kraag. ‘Dat is de ultieme vorm van opsporing. Onze rechercheurs en analisten voelden zich als een kind in de snoepwinkel.’ De geheime berichten over diverse strafbare feiten vormen volgens hem sterke bewijzen in rechtszaken. ‘Niet alleen uitvoerders, ook een aantal kopstukken in de onderwereld zijn nu boven water gekomen’, aldus Kraag.

. Beeld .
.Beeld .

Dinsdag werden op het Europol-hoofdkantoor in Den Haag de voorlopige resultaten van de internationale operatie Trojan Shield bekendgemaakt. ‘Wereldwijd zijn achthonderd criminelen gearresteerd in de grootste politieactie die ooit is gehouden tegen versleutelde communicatie’, aldus Europol. Meer dan driehonderd misdaadbendes in honderd landen maakten gebruik van de ruim 12 duizend versleutelde telefoons, waaronder de Italiaanse maffia, criminele motorbendes en internationale drugssyndicaten.

De afgelopen dagen en weken zijn wereldwijd ruim zevenhonderd huiszoekingen gedaan, waarbij meer dan 8 ton cocaïne, 22 ton cannabis, 2 ton amfetamine en methamfetamine, 6 ton synthetische drugs, 250 vuurwapens, 55 luxe wagens en 48 miljoen dollar aan geld en cryptomunten in beslag werden genomen.

In Nederland arresteerde de politie tot nu toe 49 verdachten en werden 25 drugslocaties opgerold, zowel productielabs als opslagplaatsen. Ook werden grote hoeveelheden drugs, acht vuurwapens en ruim 2,3 miljoen euro aan contanten aangetroffen. Vooral maandag, een dag voor de persconferentie, was internationale ‘klapdag’. In Nederland zijn daarbij in het hele land verschillende aanhoudingen verricht en diverse doorzoekingen gedaan.

Volgens recherchechef Kraag worden de komende weken meer arrestaties en huiszoekingen verwacht, zowel in Nederland als in andere landen. De Nederlandse politie noemt operatie Trojan Shield ‘een ongekende klap voor criminelen over de hele wereld’. Andy Kraag: ‘EncroChat was mokerslag één voor de georganiseerde criminaliteit, Sky was mokerslag twee en dit is mokerslag drie. Dat is een drieslag. En zoals je weet: bij honkbal ben je na een drieslag uit.’

Strafrechtadvocaten kritisch over Trojan Shield

Onderschepte berichten spelen de laatste jaren een belangrijke rol in de bewijsvoering van justitie in grote strafzaken. In deze internationale actie ging de politie een stap verder – door zelf de versleutelde telefoons te leveren – dan in eerdere onderzoeken waarin cryptonetwerken werden platgelegd of geïnfiltreerd. Strafrechtadvocaten tonen zich kritisch over Trojan Shield.

Inez Weski bestrijdt in enkele grote zaken al langer de rechtmatigheid van het gebruik van cryptoberichten als bewijs tegen haar cliënten. In het liquidatieproces Marengo staat zij hoofdverdachte Ridouan T. bij. Ook in dat proces spelen onderschepte berichten een cruciale bewijsrol. De actie Trojan Shield bevestigt haar bezwaren. Weski: ‘Helaas is er de laatste jaren sprake van een parallel universum waarbij politiediensten zich dwars door en langs staten, verdragen en wetgeving een eigen recht toe-eigenen waarbij geen plaats meer is voor rechters en verdediging. Een staat van rechteloosheid, geen ‘rule of law’. Volledige willekeur.’

Advocaat Christian Flokstra: ‘Met deze actie lijkt het erop dat afscheid is genomen van het principe dat vergaande opsporingsbevoegdheden – zoals afluisteren – alleen kunnen worden ingezet indien sprake is van een concrete verdenking van een strafbaar feit. Het feit dat opsporingsdiensten zelf de cryptotelefoons hebben aangeboden en daarmee de versleutelde communicatie hebben gefaciliteerd brengt daarnaast een grote verantwoordelijkheid mee voor die diensten om strafbare feiten te voorkomen die met die verkochte cryptotelefoons zijn beraamd. Het is onduidelijk of dat ook in alle gevallen is gebeurd. De impact in Nederland lijkt overigens mee te vallen, maar ik ben zeer benieuwd hoe het Openbaar Ministerie in Nederlandse strafzaken zich voor deze opsporingsmethode gaat verantwoorden.’

Advocaat Jan-Hein Kuijpers: ‘Het gaat er bij mij niet in dat je anderhalf jaar meeluistert zonder strafbare feiten zoals drugs door te laten. Dat is onmogelijk. Die boeven zijn echt niet achterlijk. Als je dingen niet doorlaat, zijn ze meteen wakker. En: als er op Nederlands grondgebied telefoons zijn verkocht, of opgedrongen, dan zal de Nederlandse rechter dat zonder meer moeten toetsen. Ook uitlokking moet getoetst kunnen worden.’

Advocaat Peter Plasman: ‘Het past in de trend dat de politie qua opsporingsmethoden steeds de grens aan het verleggen is en daar heel creatief in is. Ze duwt tegen de grenzen op en deels werkt dat ook. Tot nu wordt het gebruik van cryptogesprekken in strafrechtelijke onderzoeken door de rechter goed gevonden. In dat licht bezien is deze actie begrijpelijk. Ik ben niettemin wel benieuwd waar de grens gelegd gaat worden.’

Meer over