Reportage

De plunderingen zijn het werk van Zuma’s kliek, denken velen in Zuid-Afrika

Militairen patrouilleren in de straten van Alexandra, Johannesburg na de plunderingen. Beeld EPA
Militairen patrouilleren in de straten van Alexandra, Johannesburg na de plunderingen.Beeld EPA

Zuid-Afrika is geweld wel gewend, maar de golf die het land vorige week overspoelde is uitzonderlijk. Is de veroordeelde oud-president de aanstichter? In Soweto weten ze het wel: ‘Zolang Zuma vastzit, zullen zijn mensen blijven proberen om onrust te stoken’.

Omvergetrokken stellingkasten en kapotgeslagen kassahokjes, meer is er niet over van de Supa Store. De supermarkt in Soweto, de grootste township van Johannesburg, is vorige week volledig leeggeroofd en vernield door plunderaars. Taurai Chikonye, de 44-jarige inkoopmanager, vraagt zich af of hij na de ramp nog een baan heeft. ‘Ik heb hier dertien jaar gewerkt’, vertelt hij als hij op maandag de schade opneemt. ‘Nu verliezen mijn 250 collega’s en ik mogelijk in één klap ons inkomen.’

Duizenden andere verkoopmedewerkers, winkelbedienden en bedrijfseigenaren in Zuid-Afrika verkeren in dezelfde onzekerheid. De schade door de hevigste rellen, plunderingen en gewelddadigheden sinds het einde van de apartheid in de jaren negentig is gigantisch. Negentig apotheken, driehonderd banken en postkantoren, 161 winkelcentra en 1.400 pinautomaten zijn beschadigd of verwoest. Bij de geweldsgolf van vorige week vielen meer dan tweehonderd doden.

Zuid-Afrika’s hart is ‘gebroken’, zo verwoordt de krant Sunday Times de shock waarin veel inwoners verkeren nu de steekvlam van het geweld is gedoofd. De grootste schok is misschien wel dat het geweld doelbewust lijkt te zijn gepland. Een kliek rond ex-president Jacob Zuma zou de chaos georkestreerd hebben om de regering van zittend president Cyril Ramaphosa in diskrediet te brengen.

Duistere krachten

Zo zijn er volgens Susan Booysen, politicoloog en emeritus hoogleraar aan de universiteit van de Witwatersrand in Johannesburg, aanwijzingen dat ‘duistere krachten’ binnen de geheime diensten achter de onlusten zaten. Zuma – zelf een ex-spion – kocht in zijn periode als president (2009–2018) dienstbaarheid van inlichtingenofficieren. Figuren die van Zuma’s patronage profiteerden, zouden nu in verzet komen tegen Ramaphosa omdat die werk maakt van corruptiebestrijding. Booysen maakt in een artikel van haar hand op de nieuwswebsite Daily Maverick zelfs gewag van een ‘schaduwstaat’ in Zuid-Afrika.

Veel mensen die de geweldsexplosie van dichtbij hebben meegemaakt, delen deze theorie. Lieden rondom Zuma willen Ramaphosa ‘saboteren’, zegt Albert Selepe (44), een particuliere bewaker die sinds ruim een week een winkelcentrum in Soweto bewaakt. Bij de metershoge metalen toegangspoort voor het complex heeft hij gezelschap van collega’s met bivakmutsen, wapens en camouflagebroeken. ‘Vorige week werden we hier beschoten door plunderaars’, vertelt Selepe, ‘ze kwamen dus goed voorbereid. Wij schoten terug. Nu blijven we hier uit voorzorg, wie weet volgt er nieuw geweld.’

Zuid-Afrikaanse media vragen zich af of ze kunnen spreken van een couppoging. President Ramaphosa noemt het een ‘welbewust geplande opstand’. Hoewel de president geen namen noemt, snapt iedereen dat ook hij de aanstichters in de hoek van zijn voorganger Zuma zoekt.

Celstraf

De onrust brak uit prompt nadat Zuma zich op 7 juli bij de politie had gemeld om een celstraf van vijftien maanden uit te zitten, een straf die hij kreeg voor zijn weigering mee te werken aan een onderzoek naar de verdwijning van miljarden euro’s overheidsgeld tijdens zijn presidentschap.

De onlusten, die begonnen in Zuma’s geboorteprovincie KwaZulu-Natal en een vervolg kregen in de provincie Gauteng, het financiële en politieke centrum van Zuid-Afrika, liepen compleet uit de hand toen massa’s mensen gingen meedoen aan het plunderen. Meer dan 10 miljoen Zuid-Afrikanen – bijna 1 op de 5 – leven in extreme armoede. Zij worden bovendien dagelijks geconfronteerd met de extreme rijkdom van de elite in hun land. Frustratie over een jaar van corona-lockdowns zorgde voor verdere olie op het vuur.

In Soweto proberen winkeleigenaren nu de draad weer op te pakken. Met bezems, kliko’s en emmertjes sop beginnen ze in de shopping malls aan de grote schoonmaak. In een filiaal van kledingzaak Jam vegen managers Doris en Jane zwarte kleerhangers op de vloer bijeen, kledingstukken zijn er niet meer. ‘We wachten nu tot de verzekeringsmaatschappij de schade komt opnemen en ons hopelijk helpt met een doorstart’, aldus Jane, die via een gapend gat in de winkelruit haar zaak in- en uitloopt.

Factiestrijd

De grote test voor president Ramaphosa is of hij de situatie in het land onder controle weet te houden én of hij de factiestrijd met de Zuma-getrouwen binnen de regeringspartij ANC in zijn voordeel weet te beslechten. Ramaphosa kan in elk geval tevreden zijn met de schorsing die het ANC in mei oplegde aan secretaris-generaal Ace Magashule, een van de zes topbestuurders van de partij en tevens een bondgenoot van Zuma. Justitie vervolgt Magashule voor corruptie.

President Cyril Ramaphosa (vooraan) bezoekt geplunderde plaatsen, hier is hij in Durban. Slaagt hij erin het land onder controle te houden? Beeld EPA
President Cyril Ramaphosa (vooraan) bezoekt geplunderde plaatsen, hier is hij in Durban. Slaagt hij erin het land onder controle te houden?Beeld EPA

Maar Ramaphosa is er nog lang niet, zegt Reza Amod (34), die vorige week zag hoe zijn restaurant in Soweto tot op de grond toe werd afgebroken door plunderaars – alleen de toiletpot staat er nog. ‘Zolang Zuma vastzit, zullen zijn mensen blijven proberen om onrust te stoken’, zo vertolkt Amod een breder gedeelde vrees.

Bovendien is Zuma letterlijk nog in beeld. Deze week verscheen hij per videoverbinding vanuit zijn cel in de rechtszaal in Pietermaritzburg, waar hij terechtstaat voor corruptie wegens zijn rol in een mega-wapendeal van voor zijn tijd als president. Zuma staat dus toch weer in het middelpunt van de aandacht, zo constateert Amod.

Anargie

Ramaphosa krijgt ook felle kritiek. Zo zou hij te laat hebben besloten om het leger in te zetten om de politie bij te staan. ‘Toen de ellende uitbrak in KwaZulu-Natal had Ramaphosa kunnen aanvoelen dat wij hier in Gauteng ook aan de beurt zouden komen’, fulmineert Amod. Veel kranten zijn al even onverbiddelijk. ‘Hoe de staat het verknoeide’, kopte City Press deze week. Het Afrikaans-talige Rapport schrijft: ‘Anargie: waar was die staat?’.

Volgens Themba Khambule (56) zit het probleem niet bij Zuma of bij Ramaphosa, maar bij het hele ANC. In zijn stoffige straat in Soweto trekt Khambule de rand van zijn zonnehoed naar beneden om zijn ogen te beschermen tegen het schuin invallende winterlicht. ‘Sinds 1994 al is het ANC aan de macht, de partijleiders denken alleen maar aan zichzelf. Ze bouwen grote huizen en wij hier in Soweto zitten steeds vaker zonder stroom. Alleen toen Nelson Mandela president werd had ik nog grote verwachtingen. Nu gaat het met Zuid-Afrika dezelfde kant op als willekeurig welk Afrikaans land.’