De patiënt draait op voor bende Thuiszorg

Tot de zomer leek Thuiszorg IJmond niets te mankeren. Maar de façade is afgebrokkeld. De miljoeneninvesteringen zijn verliesgevend. En erger, een aantal bestuursleden zou persoonlijk beter zijn geworden van nieuwbouwprojecten van de instelling....

JET BRUINSMA; HELLA ROTTENBERG

door Jet Bruinsma en Hella Rottenberg

RIJK ziet het eruit, het gebouw van Thuiszorg IJmond in Heemskerk. Een bollende, bakstenen gevel, een moderne belettering in oceaangroen, oosters-blauwe raamkozijnen. In het hart van het Heemskerkse winkelcentrum.

Maar achter de façade is het leeg. Het centrale uitleenmagazijn is definitief gesloten, meldt een plakkaat op het raam. De rest van het gebouw wordt nauwelijks gebruikt. Vorig jaar werd het pand feestelijk geopend. Al waren er toen al medewerkers van de thuiszorg die openlijk twijfelden aan het nut van dit prestigieuze object.

Duidelijker kan de neergang van Thuiszorg IJmond niet worden bewezen. De organisatie, die verantwoordelijk is voor de thuiszorg aan 176 duizend mensen in Velsen, Beverwijk, Heemskerk, Uitgeest en Castricum, staat op de rand van faillissement. Nog maar een paar jaar geleden zag de financiële positie van Thuiszorg IJmond er zo rooskleurig uit dat directie en bestuur een totaalplan ontwierpen voor de huisvesting.

Sinds 1996 zijn de schulden opgelopen, de reserves opgesoupeerd en is het vermogen in de min terecht gekomen. Door de financiële nood gedwongen, kondigde de thuiszorg harde maatregelen af. Het aantal uren zorg werd drastisch verminderd. Er kwam een klantenstop en om op loonkosten te besparen werden hulpverleensters uitgeleend aan zorginstellingen in de buurt.

De gevolgen werden snel zichtbaar. In september stonden er tweehonderd patiënten op de wachtlijst, drie maanden later zijn het er vier maal zoveel. Onder hen zijn ook terminale patiënten.

Al op 15 oktober schreef Dirk Jan van Wijk, huisarts in Uitgeest, een brief aan Thuiszorg IJmond die met de beleefde aanhef 'Geacht Bestuur' aanving, maar per regel minder diplomatiek werd en eindigde met de woorden: 'Met afnemende hoogachting teken ik. . .' Namens de zes huisartsen in zijn woonplaats schetste hij een schril beeld van de falende thuiszorg in de regio.

'Zolang u cursussen rouwverwerking blijft organiseren, terwijl geen zorg gegeven kan worden aan stervenden, vrezen wij dat het tij niet keert. Uw bureaucratie heeft onze voortreffelijk lopende plaatselijke organisatie te gronde gericht.'

Het standaardbriefje dat ze terugkregen van directeur Cees Jansen was voor de huisartsen reden om zich rechtstreeks tot staatssecretaris Margo Vliegenthart van Volksgezondheid te wenden: 'Wij doen een dringend beroep op u om krachtig in te grijpen.' Tot dusver zwijgt het ministerie.

Ruim een maand later woekert de crisis onverminderd voort. 'Het is nog nooit zo erg geweest', zegt Riet Klauwers, voorzitter van de Ondernemingsraad van de thuiszorg-organisatie. 'Zelfs mensen die in hoge nood verkeren, moeten we afwijzen.' Zo deden in een week tijd vier terminale patiënten een beroep op de thuiszorg. Drie kregen te horen dat thuiszorg IJmond, helaas, niet in staat was om hulp te bieden, want het geld was op. Toen de vierde aanklopte, diezelfde week, kon de medewerkster het niet over haar hart verkrijgen te weigeren. Voor deze stervende werd een uitzondering gemaakt.

Personeel van de thuiszorg en huisartsen in de regio noemen de toestand onverantwoord. Bedden in verpleegtehuizen blijven bezet, omdat mensen niet naar huis kunnen. Anderen, die dringend moeten worden opgenomen, wachten op een plek. Andersom gaan ziekenhuizen soms door met het ontslaan van hulpbehoevende patiënten, hoewel ze weten dat er geen hulp te krijgen is. Althans niet van de thuiszorg.

T OT de zomer was er schijnbaar geen vuiltje aan de lucht. Thuiszorg IJmond kon redelijk voldoen aan de vraag en verleende daarnaast allerhande service. Maar toen de jaarrekening over 1997 op tafel lag, en dat gebeurde pas in mei, bleek dat de instelling er financieel veel slechter voor stond dan de directie wist.

In juni ging eindelijk ergens een alarmbel af. Bij Zilveren Kruis, de zorgverzekeraar die Thuiszorg IJmond financiert, zag een medewerker plotseling dat IJmond veel meer zorg verleende dan was afgesproken en dus teveel geld had ontvangen: in zes maanden tijd 2,2 miljoen gulden. Of IJmond dat snel wilde terugbetalen, en voortaan beter wilde boekhouden.

Van de schone schijn bleef niets over. Cees Jansen en zijn bestuur keken in een afgrond. De financiële en organisatorische administratie was een bende.

Jansen moet bekennen: 'De registratie van onze werkzaamheden was erg slecht. We hadden nauwelijks zicht op de financiële positie en het niveau van de werkelijke uitgaven. Ook urenoverzichten ontbraken.' Hoewel er sinds de zomer volop aan crisisbeheersing wordt gedaan, is tot op de dag van vandaag niet te achterhalen wat IJmond en Zilveren Kruis precies hebben afsproken over het aantal uren zorg dat IJmond moet verlenen.

Wie terugkijkt, moet vaststellen dat de directie al vóór 1996 een aantal malen is gewaarschuwd door de eigen accountant, VB. De financiële administratie en het informatiesysteem werden beoordeeld als ondermaats. 'Handreikingen zijn gegeven voor verbeteringen. Echter, onze voorstellen en adviezen zijn slechts in beperkte mate opgepakt, dan wel hebben niet of nauwelijks geleid tot de gewenste verbeteringen', schreven VB Accountants in een managementletter begin december 1996.

De problemen werden verergerd door de introductie van een nieuw softwareprogramma, dat juist speciaal was ontwikkeld om de administratie en informatie over het aantal verleende zorguren te verbeteren. Het systeem was voor 500 duizend gulden gekocht als gebruiksklaar, maar bleek nog in een testfase te verkeren. Na een paar maanden moest men met de hand duizenden mutaties verwerken en was men het overzicht volledig kwijt. Cees Jansen achteraf: 'Als we het geweten hadden, waren we er niet aan begonnen. Ja, we zijn belazerd.'

Ondanks de waarschuwingen en de falende administratie gingen Cees Jansen en zijn bestuur onverdroten voort met het uitvoeren van ambitieuze plannen. Oude gebouwen van de kruisverenigingen en gezinszorg werden afgestoten. Ze pasten niet in het huisvestingsplan van Thuiszorg IJmond, waarin de losse instellingen waren opgegaan. Het streven was om naast het hoofdkantoor in Beverwijk in elk van de vier overige gemeenten een districtsgebouw te vestigen. 'We hadden berekend dat de exploitatie ons zo minder zou kosten', zegt Jansen.

In 1992 werd het nieuwe hoofdkantoor in Beverwijk opgeleverd. Kosten: 2,4 miljoen. In 1995 volgde nieuwbouw in Castricum. Kosten: ruim twee miljoen. Een jaar later was Uitgeest aan de beurt. Thuiszorg IJmond kreeg van de gemeente de beschikking over een nieuw pand in ruil voor het oude kruisgebouw, maar gaf nog drie ton extra uit. Ook in 1996 werd voor bijna anderhalf miljoen een derde etage gezet op het nog nieuwe hoofdkantoor. In 1997 volgde Heemskerk, een gloednieuw kantoor van drie verdiepingen op een A-locatie in de winkelstraat, dat voor de somma van 2,7 miljoen werd opgeleverd.

Wie nu gaat kijken bij Heemskerk en Uitgeest ziet plakkaten op de ruiten die melden dat het uitleenmagazijn van thuiszorg IJmond op deze locatie 'definitief' is gesloten en dat men krukken, bedden, rolstoelen e.d. kan afhalen bij de Thuiszorgwinkel in Beverwijk.

Nu de nood aan de man komt en Heemskerk en Uitgeest op de nominatie staan om te worden verkocht, blijken de investeringen niet erg profijtelijk. Alleen al Heemskerk is onlangs ruim een miljoen lager getaxeerd dan de bouwkosten van anderhalf jaar geleden. Ook voor Castricum geldt dat de taxatie ver (driekwart miljoen) onder de stichtingskosten uitkomt.

'E RG merkwaardig', menen makelaars uit de regio, als ze horen dat nieuwe panden op A-locaties bij verkoop verlies geven. 'De grondprijzen zijn de laatste jaren tientallen procenten gestegen. Dus ik begrijp het niet', zegt een van hen.

Te duur gebouwd? Een van de bouwers, J. R. Potma, voor de helft eigenaar van het bedrijf Schram, dat het pand in Castricum heeft neergezet: 'We hebben gewerkt tegen commerciële prijzen. We zijn eruit gesprongen, maar niet vet.' Potma was tot 1997 niet alleen aannemer, maar ook voorzitter van het bestuur van Thuiszorg IJmond.

Belangenverstrengeling? Potma: 'M'n hobby moet m'n broodwinning niet in de weg zitten. Dat heb ik destijds ook tegen mijn medebestuurders en Jansen gezegd. En die waren het daarmee eens.' De opdracht van thuiszorg IJmond kon de noodlijdende firma Schram niet redden. Het bedrijf werd in het najaar van 1996 verkocht aan twee regionale bouwfirma's, Van der Horst en Meijer. Meijer werd uitverkoren om het volgende bouwproject uit te voeren: Heemskerk.

Ook de derde aannemer, A. Borst, kwam uit vertrouwde kring. Hij was tussen 1984 en 1997 voorzitter van de kruisvereniging Castricum.

Directeur Jansen benadrukt dat het verlenen van de opdrachten volgens de regelen der kunst is gebeurd. 'Er werden telkens drie bouwfirma's uit de regio gekozen die zich mochten inschrijven. Degene met de laagste offerte kreeg de opdracht.'

Behalve in bouwprojecten, stortte Thuiszorg IJmond zich in commerciële avonturen. Marktwerking was immers de slogan. Zoals zoveel regionale thuiszorg-instellingen, probeerde ook IJmond concurrentie de pas af te snijden door zelf in zaken te gaan. Er kwam een thuiszorgwinkel in Beverwijk, waar klanten hulpmiddelen konden lenen en kopen. De firma werd ondergebracht in een aparte bv, maar gefinancierd met publieke gelden van de AWBZ. Na twee jaar van kwijnend bestaan gaat de zaak op 1 maart 1999 dicht. Resultaat: anderhalf miljoen gulden verlies, die uiteindelijk ten koste van de zorg gaat.

Had financier Zilveren Kruis niet beter moeten opletten en het debacle kunnen voorkómen? 'Nee', zegt Jasper Everts, manager thuiszorg van de verzekeraar. 'Daar gaan wij niet over.'

Maar wie moet Thuiszorg IJmond redden? Of gaat de instelling op 1 januari failliet? Ex-voorzitter Potma maakt zich niet ongerust. 'Een oplossing komt er vanzelf', zegt hij. 'Want failliet laten ze de thuiszorg heus niet gaan.' Inderdaad, Potma heeft gelijk. Een scenario is in de maak. Stichting Ouderenzorg Velsen (vier bejaardenoorden en een verpleeghuis) wil de thuiszorg overnemen, maar niet de schulden. Maar wie betaalt er dan wel voor het wanbeheer? Zilveren Kruis?, het ministerie van Volksgezondheid? Het zwartepietenspel duurt voort.

Meer over