De paradox van een groene Sahel

De Sahel heeft al jarenlang het imago van een onverbeterlijk droog woestijngebied. Dankzij plaatselijke boeren is dat beeld volledig gekanteld....

Een ongehoord succes voltrekt zich in Niger, het armste land van Afrika. De Sahel ziet er groen van de bomen. In de afgelopen twintig jaar is 5 miljoen hectare voormalige woestijn met bomen bezaaid geraakt. Dat is 250 duizend hectare per jaar, ongeveer de omvang van de provincie Utrecht.

De transformatie van dorre grond in een parkachtig landschap is een gevolg van de ecologische crisis in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. ‘Boeren stonden met hun rug tegen de muur’, zegt Chris Reij, onderzoeker bij het Centrum voor Internationale Samenwerking van de Vrije Universiteit. Een Australische zendeling maakte in die droogteperiode met Nigerese boeren een afspraak. ‘Als jullie bomen beschermen, krijgen jullie van mij voedsel. Boeren wisten niet hoe snel ze moesten beginnen’, zegt Reij.

Na een paar jaar was de droogte voorbij en hield de hulp op. Sommige boeren bleven de bomen beschermen tussen hun graangewassen gierst en sorgum.

Normaal gesproken snijdt de wind in de droge Sahel als een scheermes over de velden. Boeren moesten jaarlijks drie of vier keer zaaien als zand en wind hun jonge plantjes onderstoven. De bomen vormden een soort windscherm, en met twintig tot zestig bomen per hectare hebben wind en zon minder vrij spel. De plantjes bleven staan, één keer zaaien was genoeg. Dat verlengde het groeiseizoen en vergrootte de opbrengst.

De dode takken dienden als brandhout voor het koken. Met de peulen en bladeren van de Faidherbia albida werd het vee gevoerd. In de schaduw van de bomen zochten geiten, schapen en runderen beschutting, en passant bodem bevruchtende poep rond de boom achterlatend.

De boeren kregen de smaak te pakken. Ze grepen terug op oude gebruiken, maakten kuiltjes van 25 centimeter in de grond. De mest van de schapen, geiten en runderen werd op de bodem van het kuiltje gedropt. In die poep zit vaak wat zaad van de Faidherbia albida, de Piliostigma reticulatum, die veel peulen heeft, en de Combretum glutinosum, die goed brandhout voortbrengt. In het kuiltje viel niet alleen regen, maar ook het water rondom sijpelde erin. Schaars water nuttig verzameld.

Ongeloof

Ongeloof
Reij kon zijn ogen niet geloven toen hij in 2004 na tien jaar terugkwam in Maradi en Tahoua en parkachtige landschappen aantrof waar het vroeger kaal was als een biljartlaken. Dit kon toch niet aan de aandacht zijn ontsnapt? Waarom was dit fenomeen niet wereldkundig gemaakt?

Ongeloof
Reij zoekt de verklaring onder meer in de schroom van de Nigerese overheid en ontwikkelingsorganisaties om al te uitbundig over positieve resultaten te rapporteren. ‘Dan zouden de donoren weleens kunnen stoppen met de financiering van projecten.’

Ongeloof
Puur ongeloof dat er in de Sahel ook positieve dingen gebeurden, voerde echter de boventoon. ‘Op een conferentie over woestijnvorming vertelde ik wat ik had gezien. De voorzitter geloofde me niet. De meeste deskundigen weten zeker dat het in de Sahel alleen maar slechter gaat. Maar een oude vrouw aan wie ik dit vertelde, zei: ‘Al die deskundigen hebben ons nooit bezocht’.’

Ongeloof
Voor Reij was dat het signaal om het ware verhaal te onderzoeken. Hij ging terug naar dorpen als Koloma Baba, die hij kende als vlekjes in dorre vlaktes, maar die nu tussen de bomen verscholen lagen.

Ongeloof
De mensen legden uit dat de vergroening ook te maken had met het politieke verval. Vroeger, in het door de overheid gedirigeerde Niger, was elke boom eigendom van de staat. Daar bekommerde men zich niet om: als het even kon, werd de boom gekapt voor brandhout. Maar in de jaren negentig was er geen controle meer; de politieke macht had afgedaan. De boeren gingen de bomen op hun veld als hun eigendom beschouwen en daarom koesteren.

Ongeloof
Niet alleen de oude kuiltjesmethode, maar ook een techniek die in de Israëlische Negevwoestijn gebruikelijk is, werd toegepast. Gedegradeerde grond op vlak land wordt uitgegraven in de vorm van een halve maan, soms wel vier meter in doorsnee. Het is een manier om in de halvemaankuil snel water te verzamelen.

Ongeloof
Om de schrille contrasten tussen vroeger en nu te etaleren, werden satellietopnamen bekeken. Reij schakelde de Amerikaanse Gray Tappan in van het Data Center for Earth Resources Observation and Science, dat al dertig jaar het landgebruik en de vegetatie in West-Afrika onderzoekt.

Ongeloof
De opnamen werden vanzelfsprekend onderdeel van een powerpoint-presentatie, die nu op het bureau van de Nigerese president Mamadou Tandja ligt. ‘Geen donor of hulporganisatie mag het kantoor verlaten zonder eerst deze beelden te hebben bekeken.’

Ongeloof
Het is niet bij Niger gebleven. Ook in Burkina Faso, bij de Dogon in Mali en in Senegal zijn soortgelijke initiatieven opgebloeid. De BBC werkt aan een documentaire, met Yacouba Sawadogo, een boer in Burkina Faso, in de hoofdrol. Deze groene pionier heeft al zestig verschillende boomsoorten op zijn veld. The man who stopped the desert gaat de documentaire heten.

Ongeloof
Reij, zelf jarenlang onderzoeker in Niger, doet er alles aan om het succesverhaal te verspreiden. In Brussel, Oslo, Stockholm en Bern tracht hij fondsen te werven voor het vergroeningsinitiatief, om de Sahara de komende tien jaar nog boomrijker te maken.

Ongeloof
De Nederlandse onderzoeker is nu bezig met het opzetten van allianties in de vier genoemde landen, particuliere organisaties die de vergroening gaan promoten.

Ongeloof
Maar hij wil ook boeren in bussen zetten en hen laten kijken bij ‘groene’ boeren als Sawadogo. Want boeren leren het meest van boeren. Uit Reij’s onderzoek komt naar voren dat vrouwen in de vergroende regio’s nog maar een half uur per dag hout verzamelen. Vroeger was dit tweeënhalf uur.

Ongeloof
Ook in tijden van droogte is er nu hout om te verkopen, en zijn er peulen voor het vee. Per familie trekken niet drie personen naar de stad, maar slechts één. ‘De relatie met eigen inkomsten om het ook in barre tijden uit te zingen, is duidelijk’, zegt Reij.

Groene muur

Groene muur
Begin dit jaar werd op een bijeenkomst in Lissabon tussen de Afrikaanse Unie en de Europese Unie afgesproken dat er een groene muur in de Sahel wordt opgericht van Senegal tot Djibouti. Senegal zou zelfs het leger willen inschakelen om de groengordel te planten.

Groene muur
Niet nodig, zegt Reij. Boeren in Niger hebben al hun versie van een groene muur gerealiseerd. Schakel boeren in met hun kennis van bomen. Gebruik hun inzet bij het natuurlijk herstel en breng zo een proces op gang waarbij armoede en milieudegradatie worden bestreden. In plaats van het planten van boompjes, waarvan meer dan de helft na aanplant doodgaat, is het volgens Reij veel goedkoper en efficiënter als boeren de jonge bomen die spontaan op hun velden groeien, beschermen en beheren.

Groene muur
Minister Koenders van Ontwikkelingssamenwerking sprak afgelopen weekend in Washington bij de Wereldbank over de voedselcrisis die als een tijdbom in veel ontwikkelingslanden tikt. ‘Armen lijden het meest onder die stijgende voedselprijzen; wie van een euro per dag moet leven, kan niet 50 procent meer betalen voor zijn gierst. Dat is doffe ellende’, zegt de VU-onderzoeker.

Groene muur
Vandaag spreekt Koenders over Afrika op een bijeenkomst van de Evert Vermeerstichting, de derdewerelddenktank van de PvdA. Hij schijnt om goede ideeën verlegen te zitten, zegt Reij.

Groene muur
De minister kan meehelpen de Sahel grootschalig te vergroenen. Dergelijke landbouwprojecten waren weliswaar taboe onder zijn voorgangers Herfkens en Van Ardenne. Maar zonder ontwikkeling op het platteland trekt de bevolking naar de stad. En die is al overbevolkt.

Meer over