De organisatie van schoonheid

Juist vanuit de lucht is de kracht van Hollandse landschapsarchitectuur goed te zien. Wildviaducten, stroken bos, groene leegte. Een fotoboek toont de geslaagde projecten....

Door Hilde de Haan

Wie Het verzonnen land inkijkt, vergeet prompt zijn verre-vakantieplannen. Wat is ons eigen land toch onvoorstelbaar mooi. Voornamelijk groen en leeg is het een aaneenrijging van idyllische plekken.

Auteur Peter van Bolhuis toont in dit verzamelalbum van luchtfoto's de allermooiste stukjes Nederland. Ze zijn dan ook alle zeer bewust ontworpen. En Van Bolhuis (1952) wist waar hij moest zoeken. Na een studie landschapsplanning in Arnhem, werkte hij zo'n twintig jaar zelf als ontwerper bij de overheid. Daarna richtte hij een eigen bedrijf op, Pandion, waar hij zich wijdt aan luchtfotografie. Hij werkt in opdracht, veelal van een overheidsdienst. Drieeertig foto's, uit een productie van vele jaren, bracht hij in dit boek bijeen.

De fotografie is werkelijk vakwerk, tot in de kleinste details haarscherp, perfect van belichting, steeds zorgvuldig van beelduitsnede. Mooi is ook dat alle foto's over twee volle boekpagina's zijn uitgespreid. Het commentaar is daarbij summier, maar wel gelardeerd met ontwerpschetsen, tekeningen en uitsneden van landkaarten. Bij elkaar geeft dat een fascinerend, zeer hoopgevend beeld van Nederland.

Niet slechts de foto's maken het boek bijzonder. En passant wordt de hele, roerige ontwikkeling geschetst van een vakgebied dat recent steeds meer van zich laat horen. In de jaren vijftig werkten deze ontwerpers veelal anoniem, zoals bij Staatsbosbeheer, waar zij tot in detail de inrichting van het hele land bepaalden. Lange tijd moderniseerden zij vooral, en maakten 'pittoresk platteland' tot efficie landbouwgrond, of strak geordende bossen.

In de jaren zeventig veranderde dit drastisch. De wereld werd complexer: cultuurhistorie, ecologie, maar ook recreatie werden belangrijker gevonden. Landschapsarchitectuur kreeg een meer uitgesproken karakter, tussen stedenbouw en architectuur in. De laatste jaren is er nog een omslag. De rijksoverheid treedt steeds sterker terug. Provincies, gemeenten, bedrijven en zelfs particulieren zijn vaak opdrachtgever een versnippering van het beleid waar niettemin veel landschapsarchitecten wel bij varen.

Van Bolhuis toont in Het verzonnen land vijf deelgebieden van dit vak, met elk zijn eigen historie, eigen accenten, eigen wapenfeiten.

Landinrichting (waaronder polders) bijvoorbeeld, gaat alleen over de meest grootschalige projecten. Daar bloeit nog steeds de mythe van de maakbaarheid van het land, en er wordt slechts voorbeeld gegeven van 'kleine stukken historisch landschap' die de druk van de modernisering konden weerstaan: restanten van houtwallen in het Gelderse Lievelde.

Bij 'Bos, natuur en landgoederen' daarentegen blijkt men juist wel historie en cultuur te koesteren. Een oud agrarisch gebied in Nisse, Zuid-Beveland, wordt 'zorgvuldig bewaard'. Daarnaast worden gloednieuwe landgoederen aangelegd, zoals rond boerderij De Schipborg bij Anloo in Drenthe, die in 1914 is gebouwd naar ontwerp van H.P. Berlage. Juist vanuit de lucht is de kracht van dit landschapsontwerp uit 1997 te zien: zichtassen en stroken bos, de boomsoorten volgens een strak patroon, vormen een monumentaal ontwerp dat duidelijk is gepireerd op Berlages belangrijkste stedenbouwkundige werk: zijn ontwerp voor Amsterdam-Zuid.

Soms wordt cultuurland teruggegeven aan de natuur. Dat overkwam een uiterwaardengebied langs de Waal, aan de voet van de Grebbeberg, beter bekend als De Blauwe Kamer. Van Bolhuis beschrijft dit gebied als 'een van de hoogtepunten in de beleving van riviernatuur in Nederland' en zijn panoramafoto onderstreept dit.

Het hoofdstuk infrastructuur is het meest verrassend. Het is wonderschoon om vanuit vogelperspectief het wildviaduct over de A 50 te zien: een brede strook steppeland midden op de Veluwe, waar auto's in buizen onderdoor worden geleid. Bijzonder is ook, uit de zelfde gezichtshoek, het reusachtige verkeersknooppunt Ridderkerk.

Het stadslandschap komt er bekaaid af. Door ook hier te beginnen met de jaren vijftig (Pendrecht, Rotterdam) en zeventig (Zevenkamp, Rotterdam) blijft er weinig plaats over voor de jongste projecten. Er zijn, terecht, wel prachtige beelden van heringerichte havengebieden, zoals de Kop van Zuid in Rotterdam en Zaaneiland. Ook het Rotterdamse Schouwburgplein en het Amsterdamse Museumplein zijn mooi te zien. Maar er is geen enkele aandacht voor de recente grootse stadsuitbreidingen in het kader van de Vierde Nota (de zogenaamde Vinexlocaties). Evenmin als voor de vele, vaak omstreden en ongebreideld groeiende bedrijventerreinen. Terwijl die operaties nu net zo'n aantasting vormen voor het mooie, groene, lege land.

Het wachten is nu op de opdrachtgever, wellicht een overheidsinstantie, die het aandurft deze begenadigde fotograaf eens met een andere missie de lucht in te sturen. In plaats van geslaagde projecten van landschapsarchitecten te bundelen, zou hij dan het boek kunnen maken waar je na lezing van Het verzonnen land naar smacht. Een helder overzicht vanuit de lucht van de enorme delen van Nederland die op dit moment onder de schop gaan. Zodat we weten waar het fout gaat, waar de schoonheid onherroepelijk wordt aangetast.

Meer over