De Oranjes - Familie van Staat

Alle prinsen van Oranje zijn inmiddels keurig getrouwd en hebben wonderwel hun rol in de maatschappij gevonden....

Druppelsgewijs posteert een groot deel van de Oranje-clan zich op de voor hen gereserveerde stoelen in het stadhuis van Naarden. Het laatste huwelijk van het Koninklijk Huis in deze generatie voltrekt zich. Troonopvolgers genoeg, dus heeft prins Floris geen toestemming aan het parlement laten vragen voor zijn huwelijk met Aimée Söhngen.

Koningin Beatrix zit op de tweede rij, met naast zich prinses Máxima. Minister-president Jan Peter Balkenende heeft eveneens op de tweede rij plaatsgenomen, maar hij is door een gangpad gescheiden van de familie. Over een half uur, bij zijn vertrek, zal Balkenende gemurmureer en boegeroep van de vijfhonderd wachtenden ten deel vallen.

Prinses Irene zit op de derde rij, met naast zich haar zoon Jaime. De drie broers van Floris met hun vrouwen hebben prominente plaatsen. Prins Johan Friso en prinses Mabel zijn er. Prins Constantijn en prinses Laurentien. Kroonprins Willem-Alexander heeft afgezegd: hij is net niet op tijd terug door zijn bezoek aan Vietnam en China.

Naardens burgemeester Peter Rehwinkel trouwt prins Floris en de vrouw die zich straks prinses Aimée mag laten noemen. Rehwinkel wijst erop dat Floris iets heeft gewonnen, namelijk zijn vrouw. Maar hij heeft ook iets verloren. 'Ik doel op uw lidmaatschap van het Koninklijk Huis. U blijft deel uitmaken van de koninklijke familie en weet dat zo veel meer dan staatsrecht in het leven telt.'

Als Beatrix met Rehwinkel de trouwzaal verlaat, complimenteert ze hem met zijn toespraak: 'Geweldig gedaan', fluistert ze hem toe.

Net voordat het paar in de blauwe Mercedes Benz 380 SEL cabriolet stapt, wordt het traditionele rondje langs het wachtende publiek gemaakt om handenschuddend felicitaties in ontvangst te nemen.

Het wordt in sommige kringen wel eens vergeten, maar de belangstelling voor het wel en wee van de Oranjes is enorm. Vanochtend zetten naar verwachting ruim een miljoen Nederlanders de televisie aan om te zien hoe dominee Anne van der Meijden het huwelijk van de laatste prins van deze generatie kerkelijk inzegent. 'We zijn uitverkocht!', riep Pieter van Vollenhoven dan ook door paleis Het Loo kort voor de zomer bij de presentatie van zijn twee aanstaande schoondochters.

Sprookjes

'Er is een onverzadigbare honger naar sprookjes in het egalitaire Nederland', constateert voormalig vice-premier Thom de Graaf. 'Die interesse geldt ook voor prinsen die ver verwijderd zijn van de troon en gewoon met aardige meisjes trouwen.' Het illustreert, zegt hij, de positie die de koninklijke familie ook in het nieuwe millennium inneemt.

'De geboorte en groei van zeven prinsjes' () gaat een groot probleem worden', schreef NRC Handelsblad-columnist J.L. Heldring een kwarteeuw geleden. 'Als we de statistiek als maatstaf nemen, is het zeker dat ten minste een van de prinsen óf met de justitie in aanraking zal komen, óf een meisje zwanger maakt, óf een drugsprobleem krijgt.'

De vier dochters van koningin Juliana leken dan wel veilig onder de pannen, maar de geboorte van veertien kleinkinderen, van wie zeven prinsen als lid van het Koninklijk Huis, was een tikkende tijdbom onder de monarchie. 'De vruchtbaarheid van onze prinsessen, die het voortbestaan van het koningschap scheen te waarborgen, zou wel eens het einde kunnen bespoedigen', taxeerde Heldring in 1980. De Oranjes zouden, vrij vertaald, op termijn ten prooi vallen aan primaire instincten in de sfeer van seks, drugs en rock and roll. Kortom: de republiek stond voor de deur.

'Die zinnen van Heldring zijn mij altijd bijgebleven', zegt Thom de Graaf. Coos Huijsen, historicus, oud-Kamerlid en auteur van twee boeken over de monarchie: 'Heldring schreef wat velen dachten, maar niemand hardop durfde te zeggen.'

Maar vijfentwintig jaar na de niet eens zo gewaagde voorspelling van Heldring liggen de kaarten geheel anders. Er staat een generatie professionals klaar die overwegend onberispelijk gedrag heeft getoond en bereid is de rol te spelen die wordt verlangd. Namelijk door als de 'familie van staat' met engagement een bindende rol te vervullen in een samenleving die steeds verder fragmentariseert.

Ballonvaart

De vele huwelijken en de drie bijzettingen hebben de familiebanden de afgelopen vijf jaar verstevigd. Nu de laatste huwelijksfestiviteit vandaag wordt afgesloten, realiseren de Oranjes zich dat de banden kunnen verwateren als men niet als collectief iets organiseert. Prins Willem-Alexander heeft het initiatief genomen voor een jaarlijkse ontmoeting. Het aanstaande hoofd van de Oranje-dynastie heeft zijn familie ter ballonvaart uitgenodigd, niet lang geleden.

De Oranjes hebben ook de onderlinge afspraak gemaakt dat ze elkaar desgewenst professioneel benaderen. De eigen netwerken kunnen zo dienstig worden gemaakt voor neven en nichten, schoonzussen en zwagers. Prinses Laurentien zal bijvoorbeeld vanwege haar communicatie-achtergrond worden geraadpleegd als een van de familieleden iets naar buiten wil brengen. Zo hebben de Oranjes naast de Rijksvoorlichtingsdienst een second opinion in huis.

Het engagement wordt zichtbaar in de meeste functies die de familieleden bekleden. Het maakt voor hen onderling niet uit of er ministeriële verantwoordelijkheid geldt. Zo doet prinses Mabel volop mee in dat netwerk, maar ook de kinderen van prinses Irene. De kinderen van prinses Christina vallen er buiten. Haar zonen komen alleen naar Nederland als het moet. Ze waren dan ook afwezig bij het huwelijk van prins Pieter Christiaan, waar hun zus Juliana (zelfstandig kunstenares) wel acte de présence gaf.

Terugkijkend op zijn onheilspellende toekomstvisie zegt Heldring - inmiddels 87 jaar: 'Het is me tot mijn verbazing nogal meegevallen.'

Mettertijd ontwaart de NRC-columnist in de monarchie zelfs een zekere noodzaak. 'De monarchie is een schoonheidsfout in de democratie, maar dat is in dit specifieke geval niet zo erg. Het demos, het volk, wil het kennelijk graag - dat is ook democratie. Alles wat ervoor in de plaats komt, zou geen verbetering zijn. Het kan zelfs leiden tot vervreemding van de staat bij mensen die graag een monarchie willen.'

Vanzelf is het allemaal niet gegaan. Het auto-ongeluk van prins Willem-Alexander op de Duitse Autobahn met zijn toenmalige vriendin Emily Bremers leek een prelude op de voorspelde rampspoed. Spanningen over die vriendschap tussen koningin Beatrix en haar opvolger wekten niet bij voorbaat vertrouwen in de duurzame rol van de Oranjes in het staatsbestel. Maar de opvoeding en puberteit van de drie zonen van koningin Beatrix en prins Claus gaven geen aanleiding tot zware problemen. Het venijn bleek in twee van de drie huwelijken te zitten.

Burgermeisjes

Het hoofd van de familie, koningin Beatrix, heeft kort na de millenniumwisseling het toelatingsbeleid voor de huwelijkskandidaten van haar zonen bijgesteld. Hoewel zij aanvankelijk een voorkeur had voor adellijke partners, bleek de opmars van burgermeisjes aan het hof onstuitbaar. 'Maar vergeet niet', zegt Huijsen, 'dat Beatrix indertijd zelf het belang van blauw bloed heeft gerelativeerd door met Claus te trouwen. Hij was van lage ambtelijke adel. In deze generatie was liefde het eerste criterium, gevolgd door een kwaliteitstoets: intelligentie, culturele bagage, geschiktheid voor een rol binnen deze uitzonderlijke familie. Meer dan om Ebenburtigkeit ging het om, wat je zou kunnen noemen, adel van de geest.'

De jongste zoon, prins Constantijn, had zijn moeder al voor een voldongen feit gesteld door met Laurentien Brinkhorst te gaan samenwonen in Brussel. Constantijn zei daarover: 'Zo probleemloos was het niet. Het is onder geen enkele omstandigheid echt makkelijk onze familie binnen te komen.'

De grote commotie ontstond rond de huwelijken van zijn twee broers. Waar het dubieus was Máxima het staatssecretariaat van haar vader in een verkeerd regime aan te rekenen, ging de monarchie langs de rand van een crisis, toen Willem-Alexander de Argentijnse zijn aanzoek deed - nog zonder dat duidelijk was of de vader bereid was weg te blijven bij het voorgenomen huwelijk.

Het in-trouwende burgermeisje Mabel Wisse Smit was rechtstreeks aanspreekbaar op het verzwijgen van de intensiviteit van haar contacten met de vermoorde mafiabaas Klaas Bruinsma. Heldring: 'Dat is eigenlijk het enige grote incident geweest dat viel onder de categorieën die ik indertijd beoogde. Het staatshoofd kan onmogelijk gelukkig zijn geweest met de manier waarop het kabinet deze zaak heeft behandeld.' Prins Johan Friso en Mabel trokken schielijk hun voornemen in - bij de verloving nog onomwonden geuit - om parlementaire toestemming te vragen voor hun huwelijk. Premier Balkenende gaf het paar publiekelijk een hoogst uitzonderlijke reprimande.

De partnerkeuzes van de Apeldoornse prinsen werden geen grote publieke affaires. De katholieke achtergrond van prinses Marilène leidde tot enig rumoer. En achter de schermen verzette Beatrix zich tegen het feit dat de tweede zoon van prinses Margriet en Pieter van Vollenhoven parlementaire toestemming wilde. Zij vond goedkeuring voor de oudste, prins Maurits, genoeg. Prins Bernhard junior kreeg overigens toch zijn zin.

'Vanaf het moment dat de oudste prins nare dingen kon gaan doen, is alles ongelooflijk keurig en netjes verlopen,' zegt Thom de Graaf. 'Geen Monaco-operette, geen prins Harry-gedoe. De visie van Heldring is gelogenstraft. De prinsen zijn zich buitengewoon bewust geweest van hun positie in het geheel. Dat is sterk gemanaged door Beatrix en Claus. De Oranjes zijn nog altijd politiek porselein, waarmee heel voorzichtig wordt omgesprongen, maar de prinsen mogen blij zijn dat ze in deze generatie zijn opgegroeid. Er staan nu allerlei deuren open, die vroeger gesloten waren.'

GroenLinks-leider Femke Halsema heeft niet veel tijd nodig om een antwoord te vinden op de vraag waarom ze er in het Britse koningshuis zo'n bende van hebben gemaakt en hier niet. Een kroonprins die het overspel structureel verweefde in zijn huwelijk, zijn vrouw die ging rebelleren en er liefdes op na hield - en dan is nog maar één echtpaar genoemd.

Halsema: 'Ik denk dat het komt door de kracht van de familiebanden van de Oranjes. Hun ouders hebben aan deze nieuwe generatie het goede voorbeeld gegeven. In Engeland is een sterk gebrek aan liefde en vriendschap. De roddel wordt niet zelden door de leden van de familie naar buiten gebracht. Het Britse koningshuis is slecht gemoderniseerd en maakt dikwijls een decadente en enigszins asociale indruk. Neem nou prins Charles, die in een erotisch gesprek met Camilla meldde dat hij haar tampon wilde zijn. Als de Oranjes erotische gesprekken hebben, lijken die me een stuk poëtischer. Maar misschien is dat wel naïef'

Gunstig gesternte

Nu alle prinsen zijn getrouwd en op hun beurt kinderen krijgen, kan worden vastgesteld dat het gesternte voor de monarchie gunstig is. Nederland heeft een weliswaar actieve, maar ook kleine republikeinse beweging. De politiek kent een legitimiteitscrisis, de monarchie niet. 'We leven in een periode van renationalisatie', zegt Heldring. 'Kijk maar naar de discussie rond het referendum over de Europese Grondwet. Er is een duidelijke hang naar vertrouwde kaders en dat versterkt de positie van de monarchie.'

Huijsen: 'Naarmate de samenleving technocratischer wordt en verder onttoverd raakt, is de behoefte aan het Koningshuis groter. Gek genoeg past zo'n premodern instituut heel goed in een multiculturele samenleving, die juist uit premoderne gebieden mensen opneemt. Een monarchie, die terugkoppelt aan ons vaderlandse ideaal van onafhankelijkheid, vrijheid en verdraagzaamheid heeft als verbindende schakel absoluut toekomst. De Oranjes laten zien daar oog voor te hebben.'

De grootste hobbel die het instituut nu moet nemen is de abdicatie van koningin Beatrix, gevolgd door de inhuldiging van koning Willem IV, naar verwachting rond 2010. Heldring: 'De koning zal het moeilijk krijgen, omdat hij een man is en iedereen sinds ruim honderd jaar aan vrouwen gewend is geraakt. Een vrouw wil je beschermen, bij een man heb je die neiging niet - los van de persoon in kwestie. Al is prinses Máxima ontegenzeggelijk een sterke aanwinst, die dat gevaar kan neutraliseren.'

De commentator heeft een uitgesproken mening over Willem-Alexanders opmerking dat hij zich een koningschap voorstelt dat meer lijkt op dat van zijn grootmoeder dan op dat van zijn moeder. 'Bedenkelijk. Juliana was een zoekende, zwevende vrouw. Je moet er toch niet aan denken dat we nu een zoekende, zwevende man zouden krijgen!'

Duobaan

Het valt alle waarnemers op dat Willem-Alexander op dit moment een laag profiel heeft - mogelijk omdat zijn moeder in dit jaar van het zilveren regeringsjubileum centraal staat - en dat aan de verdere invulling van de rol van Máxima juist hard wordt gewerkt. 'Sinds Juliana, en zeker sinds Beatrix en Claus, is het koningschap een duobaan', zegt Huijsen. 'Dus voor een man op de troon ben ik niet zo bang. Bovendien is Willem-Alexander een heel aaibare man.'

Hij ziet eerder een ander risico. 'Onder de zeven ingetrouwde dames zijn twee ministersdochters. Dat vind ik dubieus. De kracht van de Oranjes is altijd hun legitimatie door het volk geweest, en bij gevolg hun onafhankelijke positie ten opzichte van de regenten. De politieke elite is het regentendom van nu, de bevolking ervaart dat ook zo en sinds Fortuyn zelfs in verhoogde mate, dus de Oranjes hebben er alle belang bij daarmee niet samen te vallen.' In zijn algemeenheid vindt hij de ontwikkeling om met burgermeisjes te trouwen 'logisch'. Huijsen: 'Ik vind het passen in onze democratie dat in principe burgers de gelijken zijn van koningskinderen.'

Een belangrijk bestanddeel van Heldrings vrees uit 1980 was de omvang van het Koninklijk Huis. Na jarenlange discussies is in 2002 bepaald dat het lidmaatschap van dat Huis, en dus de ministeriële verantwoordelijkheid voor de betreffende leden, wordt beperkt tot verwanten in de tweede graad van de koning. Dat betekent dat de Apeldoornse prinsen Maurits en Bernhard, en hun echtgenotes, bij het aantreden van Willem-Alexander gewone burgers zullen worden. Hoewel de rel rond prinses Margarita, ook geen lid van het Huis, heeft aangetoond dat zelfs ver van de troon de ministeriële verantwoordelijkheid geactiveerd kan worden, geldt de inperking in brede kring als een goede ontwikkeling.

Heikel punt blijft dat koningschap onvermijdelijk erfopvolging meebrengt. 'Iets lelijks in onze democratie', aldus Femke Halsema. Zij denkt dat het in de volgende generatie nog een graadje moeilijker zal zijn voor de troonopvolger dan het voor Beatrix en Willem-Alexander al was om het voorbestemde koningschap te aanvaarden. 'Prinses Amalia groeit op in het besef dat zij straks koningin van Nederland wordt. Kinderen van nu accepteren geen lotsbestemming en onvrijheid. Dat maakt de potentie van onvrede met een vaststaand lot door prinses Amalia steeds groter.'

Meer over