ReportageNK Tegelwippen

De nieuwe sterren van Nederland zijn de tegelwippers: ook bij u in de buurt

Luella van Turnhout (midden), kartrekker van het project GroeneBuurten, pakt met haar ‘tegellichters’ een tuin in Amsterdam aan. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Luella van Turnhout (midden), kartrekker van het project GroeneBuurten, pakt met haar ‘tegellichters’ een tuin in Amsterdam aan.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Nederland is een tegelland. Naar schatting 60 procent van de tuinen binnen de bebouwde kom is betegeld. Dat is slecht nieuws voor bijen en vlinders, maar ook voor de hitte in de stad. Dus houden gemeenten het NK Tegelwippen. Tegels eruit, groen erin. ‘Wie de schuldigen zijn? Denk eens aan die tuinprogramma’s op tv.’

Kijk, zegt vrijwilliger Anita, het is een stenen bak. Ze wijst rond in de achtertuin van Buurtkamer Welkom in Amsterdam-Zuid, een betegeld rechthoekje van vier bij zeven meter, meer plein dan tuin. Hier komen buurtbewoners, kwetsbare types, wat ouder en eenzaam vaak. Ze klagen over de hitte, ’s zomers in de stenen bak, maar weten niet wat ze eraan moeten doen. Groen is zo veel werk. Tegels verwijderen is al helemaal te veel gevraagd.

En dus schieten de vrouwen van het project ‘Tegels Eruit In Stadsdeel Zuid’ te hulp op deze dinsdagochtend. Ze zijn fanatiekelingen, veelal vrijwilligers, die de mouwen hebben opgestroopt en tuinhandschoenen aangedaan: Luella van Turnhout (57), Marlene Hoynck (63), Christine Elton (61) en Inna Sherman (38). Met een koevoet wippen ze tegels op en geven die in een treintje aan elkaar door, een flink tempo aanhoudend.

Er gaat maar een strookje uit, zegt Van Turnhout, coördinator van dit project van stichting GroeneBuurten. Langs twee zijden komt een border met planten. Van de oude tegels wordt een moestuintje gemaakt, met een rand om op te zitten. ‘Mensen zijn bang om meer stenen eruit te halen. Tegels zijn vastigheid. Ook jonge mensen vinden het eng om op te geven. Ze willen een tafel, een bankje, een plek voor de barbecue. Terwijl: als we gaan kamperen zetten we ook de meubels op het gras.’

Tegen hittestress

Hopelijk bevalt de iets groenere tuin, zegt Van Turnhout, en kan zij volgend jaar terugkomen om de tuin verder te onttegelen. De gewonnen vierkante meters van vandaag kunnen ze in in elk geval vast doorgeven aan het NK Tegelwippen, waarbij alle gemeenten tegen elkaar strijden waar de meeste tegels worden verwijderd. Zowel burgers als gemeenten kunnen hun gewipte stenen doorgeven voor het klassement. De wedstrijd loopt tot 30 september en moet bijdragen aan groenere steden met een grotere biodiversiteit, bestendig tegen hittestress en wateroverlast.

‘Tegels Eruit In Stadsdeel Zuid’ heeft 412 vierkante meter onttegeld deze zomer. ‘Ik heb al veertien tuinen gedaan’, zegt Christine Elton. Ze is Canadese van oorsprong en zit in een groepje van zestig expats, het ‘Expat Team Green Gardens’. Al dertig jaar woont ze af en aan in Amsterdam en in die tijd heeft ze de tuintjes gaandeweg meer zien verstenen. ‘Mensen denken dat onttegelen veel werk is. Maar je ziet hoe snel het gaat.’ Ze veegt het zweet van haar voorhoofd. ‘En het is goedkoper dan de sportschool!’

 Stijntje Blankendaal met haar één jaar oude tuin.  Beeld Harry Cock
Stijntje Blankendaal met haar één jaar oude tuin.Beeld Harry Cock

Tegelland

Nederland is een tegelland. Op basis van luchtfoto’s berekende ingenieursbureau Cobra vorig jaar dat tuinen in de bebouwde kom gemiddeld voor 60 procent uit verharding bestaan. In gemeenten rond het IJsselmeer is de verstening opvallend hoog: Edam-Volendam, Urk, Elburg en Zwartewaterland. De laatste staat met gemiddeld slechts 14,6 procent groen in tuinen op de eerste plek.

In het onderzoek werd geen sterk verband gevonden tussen de socio-economische positie en verstening; zowel in rijke als armere buurten zijn de tuinen betegeld. Wel was er een verband met de hoeveelheid groen in de buurt: in een versteende buurt kiezen bewoners vaker voor een tegeltuin, en andersom. Mensen lijken de eigen omgeving als maatstaf te nemen.

Sinds de jaren negentig is de onderhoudsarme tuin al in opkomst. Luella van Turnhout weet wel wie de schuldigen zijn. ‘De tegelmode komt vooral van de tv-programma’s, de makelaars, de hoveniers en de tuincentra. Altijd als je een make-over ziet van een tuin gaat het van rommelig en wild naar strak en grijs.’

Stijntje Blankendaal in haar tuin in Zwolle. Beeld Harry Cock
Stijntje Blankendaal in haar tuin in Zwolle.Beeld Harry Cock

Op sociale media boekstaaft het account @onderhoudsarmoe de tegeldrift, met van internet geplukte foto’s van tuinen die strak getrokken zijn. Before- en afterfoto’s voorzien van ironische bijschriften als: ‘Mooi om te zien hoe insecten plaatsmaken voor parkeergelegenheid!’ Rechthoekige antracietgrijze vlakten, geïnspireerd door Japans minimalisme, soms afgemaakt met een houten dek, een bak grind of een lapje kunstgras. Zolang de tuin maar dood is en weinig werk vergt.

Soms is er nauwelijks tegenop te tegelwippen, zegt Van Turnhout. Ze heeft het weleens meegemaakt dat ze tegels uit een tuin aan het trekken was en dat er op dat moment in beide tuinen ernaast tegels werden gelegd. ‘Dan lijkt het vechten tegen de bierkaai. Maar ik ben ervan overtuigd dat mensen elkaar steeds meer gaan aansteken om te vergroenen. Het is een golf die groter wordt. Er komt een kentering aan.’

Gratis tuinontwerp

De mensen die zij met ‘Tegels Eruit In Stadsdeel Zuid’ helpt, vallen grofweg uiteen in twee categorieën: de ouderen die het fysiek niet meer aan kunnen om de tegels op te tillen en af te schepen, en de jongeren die op zich wel willen vergroenen, maar geen idee hebben hoe. Voor de tweede groep is Ralph Stuyver van Bureau Binnentuinen gevraagd een aantal tuinontwerpen te maken die gratis te downloaden zijn.

Van Turnhout biedt ook advies op maat. Het belangrijkste van de planten die je uitkiest, is dat ze inheems zijn, zegt ze. ‘Niet van die kermisplanten die je soms bij tuincentra ziet, zoals pluimhortensia’s die zo gekweekt zijn dat ze geen nectar hebben. Daar hebben insecten helemaal niets aan.’

De noodzaak van het vergroenen van straten en tuinen begint de laatste jaren steeds meer door te dringen, vooral bij gemeenten, maar langzamerhand ook bij burgers. Voor de biodiversiteit is het cruciaal dat er meer planten en bloemen komen waar bijen, vlinders en andere insecten op afkomen. Het aantal insecten is in Nederland de afgelopen 25 jaar met een kwart tot de helft afgenomen.

Door klimaatverandering krijgen steden en dorpen bovendien de komende jaren vaker te kampen met hevige plensbuien en hogere temperaturen. Terwijl het water nergens naartoe kan in een stenen omgeving, behalve via putten naar het riool, dat dan overstroomd raakt. In een groene tuin wordt het water opgenomen in de grond als een spons, wat weer goed is voor de begroeiing.

De familie Boter in hun nieuwe tuin die voornamelijk bestond uit steen.  Beeld Harry Cock
De familie Boter in hun nieuwe tuin die voornamelijk bestond uit steen.Beeld Harry Cock

Verkoeling

Bomen en planten geven daarnaast verkoeling, niet alleen door de schaduw, maar ook door het vocht dat verdampt uit bladeren. In steden kan het in de zomer wel zeven graden warmer zijn dan in buitengebieden. 10 procent meer vergroening in een wijk kan leiden tot een graad verschil. Operatie Steenbreek is daarom al sinds 2015 bezig om de vergroening door te zetten. Het NK Tegelwippen is in 2020 bedacht door campagnebureau Frank Lee en wordt gesteund door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.

Onttegelen dus, maar hoe krijg je mensen zover? In Breda is het plan opgevat om, op basis van luchtfoto’s, bij mensen met een geheel betegelde tuin aan te gaan bellen. Of het zover komt, is de vraag, want de VVD-fractie van de gemeenteraad kwam direct in opstand. In Amsterdam worden er minder vergunningen voor een uitbouw gegeven (zodat meer tuinruimte overblijft) en in de buurt Oud-West mogen nieuw aangelegde tuinen maximaal voor de helft uit tegels bestaan.

Tot zover de repressieve maatregelen. De meeste gemeenten proberen burgers vooral te verleiden meer groen aan te leggen. In veel steden en plaatsen kun je de gemeente een geveltuin laten aanleggen. Dan wippen ze er een strook stoeptegels uit (meestal moet er minstens anderhalve meter stoep overblijven) en storten er in sommige gevallen nog gratis aarde bij ook. De planten moet je zelf aanschaffen en in de aarde doen, al zijn er daar soms ook subsidiepotjes voor.

Koploper Rucphen

In sommige gemeenten kon je deze zomer oude tegels inruilen voor nieuwe planten. Dat was bijvoorbeeld zo in Rucphen, de gemeente die stijf bovenaan staat in het klassement van het NK Tegelwippen, met 989 tegels per duizend inwoners (in absolute aantallen staat Amsterdam bovenaan met 77.176 tegels). Veenendaal loopt met 661 tegels per duizend inwoners ver achter. Rucphen had overigens ook wel wat in te halen. In de top-10 van gemeenten met meest versteende tuinen stond Rucphen op vier, met een gemiddelde van 25 procent groen in tuinen.

‘Je droomt er natuurlijk van een keer een Nederlands kampioenschap te winnen’, zegt wethouder René Lazeroms uit Rucphen. ‘Maar ik had niet gedacht dat het op het gebied van tegelwippen zou zijn.’ De gemeente heeft zelf flink bijgedragen aan de tegelstand. In het centrum is een dorpspark gekomen op de plek van een parkeerplaats: 1.800 vierkante meter groen erbij. In de dorpsstraat in St. Willebrord, deel van dezelfde gemeente, is 530 vierkante meter aan plant- en boomvakken toegevoegd.

Zo’n 75 mensen hebben tegels ingeruild voor plantjes bij de lokale hovenier in St. Willebrord, zegt Lazeroms. En er zijn acht geveltuintjes aangelegd. ‘De schaal is nog klein, maar het wordt elk jaar iets groter. Mensen moeten zien dat al dat groen op straat leuk is en helemaal niet veel werk kost. Dan gaat het vanzelf groeien.’

Pepijn en Elkana in hun al deels onttegelde tuintje. Links komen een gazonnetje en planten. Beeld Harry Cock
Pepijn en Elkana in hun al deels onttegelde tuintje. Links komen een gazonnetje en planten.Beeld Harry Cock

Tegeltaxi

Er zijn nog meer diensten die burgers moeten overhalen te vergroenen. In meerdere steden, zoals Amsterdam, Breda, Groningen, Rotterdam en Zwolle, rijdt een zogenoemde tegeltaxi rond die gratis de door bewoners aangemelde en op de stoep gestapelde tegels ophaalt.

Op een zonnige maandag rijdt de tegeltaxi, een grote truck met een hydraulische grijper, in Rotterdam door de buurten Noord en West. Niet iedereen begrijpt dat de wagen een grote grijper heeft die de tegels oppakt en in de laadbak stort, zegt chauffeur Niels. De tegels staan vaak tegen schuttingen of muren opgesteld. Zo gaat het ook op de Zwaanhalskade, waar de tegels keurig op een stapeltje liggen – in een krap nisje naast de voordeur.

‘Zet u het even goed neer’, zegt Niels, ‘dan komen we over een paar uur terug.’

‘Maar schat, je bent 72, dat kan je helemaal niet, schei uit’, zegt Lucienne de Waal (59) tegen haar man Ruud Sax. ‘En ik heb in mei een nieuwe heup gehad dus ik kan ook niet tillen.’

Oké, oké, zegt projectmanager Doris van Hooijdonk, die bij uitzondering mee is op de rit vandaag. ‘Normaal is de chauffeur in zijn eentje. En hij kan niet telkens tig tegels gaan tillen. Maar we helpen u nu wel even.’ Een voor een gooien ze de tegels in de grote grijphanden van de truck.

Applaus van de bovenburen

De Waal laat de tuin zien die ze net heeft opgeknapt met haar kinderen. ‘De ratten speelden hier tikkertje. Het onkruid stond zo hoog als de heg. En kijk nu.’ Er ligt een strak aangelegde tegeltuin afgekaderd met borders met wat planten en witte standbeeldjes, een grindpad ertussen.

Toen Sax ging googelen hoe hij de oude tegels kon lozen, kwam hij de tegeltaxi tegen. ‘Dat leek me wel handig. En de tegels worden vermalen en hergebruikt in wegdek. Hartstikke goed.’ Als alles weg is, steekt hij zijn duim op naar de chauffeur.

‘We hebben ervoor gekozen om niet te controleren of mensen tegels ervoor terugleggen’, zegt Van Hooijdonk in de auto onderweg naar het volgende adres. ‘Dat kost te veel tijd en geld.’

Even later stopt de tegeltaxi bij een hofje waar de tegels weer staan opgesteld op een plek waar de wagen niet bij kan. Boris van Berkum, kunstenaar van beroep, heeft dit hele hofje in zelfbeheer gekregen, van de gemeente krijgt hij een budget om het naar eigen inzicht te onderhouden. De plantsoenen bloeien weelderig. Langs een muur heeft hij net een border met mooie bloemen gemaakt.

De gewipte tegels gaan op een steekkarretje en worden naar de wagen gebracht. ‘We kregen applaus van de bovenburen toen we het hier hadden opgeknapt’, zegt Van Berkum. ‘De sociale cohesie vaart er wel bij.’ En andere mensen uit de buurt zijn ook blij met het hofje. ‘Ze lopen vaak om, zodat ze even hier in het groen kunnen zijn.’

null Beeld
Meer over