'De Nelson Mandela van Azië' is vrij

De onbetwiste leider van de onafhankelijkheidsbeweging van Oost-Timor, José Alexandre 'Xanana' Gusmao, is dinsdag in Jakarta vrijgelaten. In zijn land voeren pro-Indonesische milities en Indonesische militairen een schrikbewind....

VRIJHEIDSSTRIJDER worden was niet de jongensdroom van José Alexandre 'Xanana' Gusmao. Dichten was zijn passie. Dat hij toch het symbool werd van de strijd voor onafhankelijkheid van de Oost-Timorezen was eigenlijk toeval.

Gusmao, geboren in 1946, stond op het punt naar Australië te emigreren met zijn vrouw en twee kinderen toen in oktober 1974 de revolutie uitbrak in Portugal, de koloniale macht over Oost-Timor. 'Nu kunnen we niet naar Australië gaan', zei hij tegen zijn vrouw. 'Mijn land heeft mij nodig.'

Hij dacht daarbij aan de opbouw van een nieuw onafhankelijk Oost-Timor. Maar aan de vreugde onder de Timorezen kwam een ruw einde toen het Indonesisch leger in december 1975 binnenviel. De bevrijdingsbeweging Fretilin kwam niet aan de macht, maar moest opnieuw een oorlog voeren. Gusmao werd alsnog vrijheidsstrijder en nam de strijdersnaam Xanana aan. Zijn vrouw Emília en de kinderen vluchtten naar Australië. Daar wonen ze nog.

Het legertje van het Fretilin (Falantil) was nauwelijks opgewassen tegen de Indonesische strijdkrachten. In 1978 werd guerrillaleider Nicolau Lobato gedood. Xanana leidde daarop een 'lange mars' van twee jaar door de bergen en bracht zo alle uiteengejaagde groepen strijders weer bij elkaar.

Zo groeide hij uit tot de politieke leider die hij niet had willen worden en in 1981 nam hij het militair commando op zich.

Gusmao volgde de kat-en-muis-tactiek in de strijd tegen de Indonesiërs. Zo wist hij te voorkomen dat het Fretilin werd vernietigd en hield hij de hoop op een onafhankelijk Oost-Timor levend. Hij besefte echter dat hij de strijd nooit militair zou kunnen winnen en hij spoorde de jongeren die zich in de bush kwamen melden aan om protesten te organiseren in plaats van naar de wapens te grijpen.

In november 1991 richtte het Indonesische leger het 'bloedbad van Santa Cruz' aan onder betogers. Een jaar later werd Xanana gepakt toen hij bij vrienden in Díli ondergedoken zat. Hij werd gemarteld en in een omstreden proces tot levenslang veroordeeld. De straf werd later in twintig jaar cel omgezet. Het verzet op Oost-Timor leek gebroken, maar juist door de grote tegenslagen kwam Oost-Timor weer in het nieuws en groeide het internationale protest tegen de Indonesische bezetting.

Gusmao kreeg de status van 'de Nelson Mandela van Azië'. En zijn internationale aanzien was zo gegroeid dat Mandela toen hij in 1997 Indonesië bezocht, hem in de gevangenis mocht opzoeken.

De val van Soeharto vorig jaar bracht nieuwe kansen voor Oost-Timor. Soeharto's opvolger Habibie stemde in met een referendum onder VN-toezicht. Gusmao kreeg een officierswoning als gevangenis, in afwachting van zijn vrijlating. Vorige week stemde 78,5 procent van de Oost-Timorezen voor onafhankelijkheid.

Gisteren werd Xanana Gusmao vrijgelaten, maar in Oost-Timor voeren milities en militairen een terreurcampagne tegen de bevolking. Vlak voor het referendum zei Gusmao dat het nieuwe Oost-Timor beter een andere leider dan hem kan krijgen. Dat zou beter zijn voor de verzoening. Maar er is niemand met het aanzien als hij. Zelfs de extremistische militieleider in Díli, Eurico Guterres, heeft gezegd dat hij respect heeft voor de dichter die guerrillaleider werd. Oost-Timor kan nog lang niet zonder hem.

Meer over