De NAVO en de spoken van weleer

MOETEN de Verenigde Staten en West-Europa een 'koude vrede' met Rusland voor lief nemen om de NAVO op korte termijn te kunnen uitbreiden met Polen, Tsjechië en Hongarije?...

ANET BLEICH

Om te beginnen het Warschause. In Polen leeft in brede kring een urgente behoefte om zo snel mogelijk tot de NAVO toe te treden. Polen en andere Middeneuropese landen oriënteren zich op Westeuropa, maar hebben het gevoel dat ze zich in een ongedefinieerde grauwe tussenzone tussen het Westen en Rusland bevinden.

Het Poolse verlangen naar een expliciete veiligheidsgarantie is zeer begrijpelijk. Het komt voort uit door ellendige historische ervaringen gevoede angsten. 'Niemand', aldus de vooraanstaande Poolse denker Adam Michnik, 'lag er wakker van toen Polen - 123 jaar lang - van de Europese landkaart was verdwenen.' De Polen beschouwen hun wens tot de NAVO toe te treden niet als bedreigend voor Rusland. Polen, verzekert minister van Buitenlandse Zaken Olechowski, wenst niet te fungeren als frontlijnstaat, het wil als NAVO-lid 'bruggen bouwen, geen oorlogen voeren'.

Redelijk denkende Russen (gelukkig nog steeds vertegenwoordigd onder Jeltsins veiligheidsadviseurs) kunnen zich de Poolse angsten en ambities voorstellen, maar ze aanvaarden ze niet. Veiligheidsexperts als Georgi Arbatov en Sergej Karaganov zijn bereid van de NAVO aan te nemen dat ze geen agressieve bedoelingen heeft. Maar ze zetten grote vraagtekens bij het dichter naar de Russische grens toeschuiven van de NAVO, die nu eenmaal door veel Russen wordt beschouwd als een erfstuk van de Koude Oorlog, het instrument van de vroegere tegenstander.

'Waaraan hebben we die expansie van de NAVO verdiend?', luidt de enigszins verongelijkte Russische redenering. We hebben onze troepen teruggetrokken uit Oost-Europa, uit Duitsland, uit het Balticum. En daarop reageert het Westen door te trachten tegen onze zin de NAVO oostwaarts uit te breiden.

Ook al is de NAVO totaal niet agressief, haar uitbreiding tot aan de Russische grens vergroot het Russische isolement. Op z'n minst psychologisch, maar als daartegenover geen compensatie staat in de vorm van nieuwe, concrete banden tussen Rusland en het Westen, ook feitelijk. Zo'n opgedrongen isolement brengt, om de Duitse ambassadeur in Moskou, Von der Gablentz te citeren, het risico met zich mee dat 'een gefrustreerd Rusland als geïsoleerde kolos een gevaar voor de wereld wordt'.

Hoe zouden ze in Sarajevo reageren op de in Boedapest aangesneden discussie over uitbreiding van de NAVO? Met hoongelach, vermoedelijk. De afgelopen weken heeft de NAVO tenslotte pijnlijk duidelijk gemaakt dat ze geen enkel concept heeft voor het beheersen van de eerste grote veiligheidscrisis in Europa na de Koude Oorlog. Als gevolg van interne verdeeldheid, gebrek aan visie en aan durf staat de NAVO in Bosnië buitenspel. Wat heeft het voor zin over uitbreiding van zo'n papieren tijger te praten?

Toch verdient deze hartekreet uit Sarajevo enige relativering. Want de NAVO is in militair opzicht nog altijd een formidabele organisatie en ze blijft de belangrijkste politieke schakel tussen de VS en (West)Europa. Wat het falen in Bosnië wèl in alle scherpte aan het licht heeft gebracht, is de enorme discrepantie tussen het voorhanden militaire potentieel van de NAVO en de afwezigheid van gemeenschappelijke politieke ideeën over de omgang met een nieuw type instabiliteit.

Europa wordt anno '94 niet bedreigd door een militaire confrontatie tussen Rusland en het Westen en evenmin door een slinkse Russische poging om de politieke hegemonie over Oost-Europa terug te winnen. Er liggen andere gevaren op de loer: fragmentatie, desintegratie, oplevend nationalisme.

Juist in voormalig Joegoslavië is zichtbaar dat de spoken uit Europa's verleden, waar ze tot leven komen, voor nieuwe knekelhuizen en lijkenbergen zorgen. Tegen die spoken helpt maar één ding: verdieping van de samenwerking tussen op het westerse, democratische erfgoed georiënteerde naties, waartoe tegenwoordig ook Rusland zich wenst te rekenen. Concreet betekent het bijvoorbeeld: consolidatie van de Europese Unie en snelle toelating van landen als Polen, Tsjechië en Hongarije. Werken aan een Europese zuil binnen de NAVO, zonder dit bestaande verband achteloos weg te werpen. Het tonen van begrip voor de Poolse en voor de Russische angsten.

Het zijn interessant genoeg Duitse politici - van Helmut Kohl tot Egon Bahr, de architect van de vroegere Ostpolitik - die het meeste inzicht tonen in de post-Koude-Oorlogs-problematiek. Zij hameren op de noodzaak ook - nee, juist - na het Joegoslavische debâcle vast te houden aan de onaantastbaarheid van de Europese grenzen. Zij maken zich sterk voor consolidatie en uitbreiding van de EU. Zij willen de mogelijkheden voor een collectief Europees veiligheidsstelsel - met een rol voor zowel NAVO als CVSE - serieus onderzoeken. Zij willen Rusland als partner bij Europa betrekken.

Het zou weer eens een gril van de geschiedenis zijn, een leuke dit keer, als Bonn, wellicht samen met Parijs en Londen, genoeg gewicht in de schaal weet te werpen om Washington, Warschau en Moskou ervan te weerhouden zich te storten in een irrelevante discussie over uitbreiding van de NAVO. Want het zou tragisch zijn als de NAVO zich gaat voorbereiden op de vorige (Koude) oorlog.

Anet Bleich

Meer over