Nieuws

De minister schond geen regels toen ze lobbyist werd, maar dat is precies het probleem

Cora van Nieuwenhuizen wist het op haar laatste dag als minister van Infrastructuur en Waterstaat zeker: ze houdt zich bij haar voortijdige overstap naar de lobbysector aan alle regels. Desondanks stak een storm van verontwaardiging op. ‘We slaan een flater in Europa.’

Cora van Nieuwenhuizen kan kennis hebben genomen van ­opvattingen, begrotingen en voor­nemens die voor de energielobby hoogst interessant zijn. Beeld Roger Cremers
Cora van Nieuwenhuizen kan kennis hebben genomen van ­opvattingen, begrotingen en voor­nemens die voor de energielobby hoogst interessant zijn.Beeld Roger Cremers

Ongetwijfeld heeft haar nieuwe werkgever Energie-Nederland de houdbaarheid van de transfer van Van Nieuwenhuizen tot achter de komma laten uitzoeken. En inderdaad: er zijn geen afspraken of voorschriften die hier met voeten worden getreden. ‘Schaamteloos’, vond SP-fractieleider Lilian Marijnissen het, premier Rutte moest ingrijpen. De Leidse hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans dacht dat het staatsrechtelijk allemaal niet kon. We slaan een flater in Europa, was zijn oordeel.

Er kwamen Kamervragen aan de minister-president vanuit de PvdA (Arib en De Hoop), de SP (Leijten), D66 (Sneller) en JA21 (Eerdmans en Pouw-Verweij) om opheldering te krijgen over de regelgeving aangaande lobbyactiviteiten van ex-bewindspersonen. De PvdA verwees naar een circulaire van minister Plasterk uit de slotfase van Rutte II, waarin een ‘afkoelperiode’ van twee jaar voor oud-bewindspersonen werd verordonneerd. De SP wilde weten of de overstap van Van Nieuwenhuizen in strijd is met het Handboek voor Bewindspersonen.

Lobbyverbod

Daar heb je het al. Her en der bestaan regels die in zekere mate grenzen stellen aan transfers van bewindspersonen. Die vormen niet een geheel en er zijn geen sancties. De circulaire met het door Plasterk ingestelde lobbyverbod is sinds eind 2019 niet meer geldig, zo bleek in juli uit antwoorden van minister Ollongren van Binnenlandse Zaken op vragen van Sneller (D66) en Van Baarle (Denk). Volgens Ollongren is het lobbyverbod desondanks onverkort van kracht. Ze verwees daarvoor naar de Gedragscode Integriteit Rijk en het Handboek voor Bewindspersonen. Die bevatten rekkelijk geformuleerde suggesties. ‘Om problemen te voorkomen, kan een afkoelingsperiode helpen’, staat er bijvoorbeeld in die Gedragscode. ’Wat het beste past, zal per situatie verschillen.’

Wat preciezer is die Gedragscode over de omgang van ambtenaren met ex-bewindspersonen. ‘Voor jou betekent dit dat je gedurende die periode (van twee jaar, red.) geen zakelijke contacten mag onderhouden met de gewezen bewindspersoon op diens voormalig beleidsterrein.’

Het lobbyverbod moet dus door de ambtenarij gehandhaafd worden. Een bewindspersoon mag lobbyen wat hij wil, maar ambtenaren mogen hem niet te woord staan. Niet de lobbyist zelf, maar de ontvanger van diens informatie is verantwoordelijk. Het Handboek voor Bewindspersonen, ook wel ‘Blauwe boek’ genoemd, maakt het nog wat meer arbitrair omdat daar staat dat de secretaris-generaal van het betreffende ministerie een uitzondering op deze regel kan toestaan.

Het voormalig beleidsterrein blijkt dus cruciaal, maar wordt niet precies omschreven. Van Nieuwenhuizen beheerde, als vervanger van Wiebes, negen dagen de portefeuille energie bij Economische Zaken. Ze kan als minister kennis hebben van voor de energielobby hoogst interessante opvattingen, begrotingen en voornemens. Sneller wil van Rutte en Ollongren weten of dit tot een lobbyverbod zal leiden. Eerdmans en Pouw-Verweij noemen een afkoelperiode van vier jaar.

Draaideurpolitiek

Nederland heeft qua regelgeving rond lobby een forse achterstand op andere landen en het Europees Parlement. Dat constateerde de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) eerder dit jaar. Greco, de corruptiewaakhond van de Raad van Europa, stelde in juli vast dat Nederland traag is in het doorvoeren van de veranderingen die de organisatie eerder bepleitte. Nederland is het enige West-Europese land zonder toezichthouder op het gebied van lobby, riep Lousewies van der Laan, directeur van Transparency International, deze week nog in herinnering. Telkens gaat het daarbij om het functioneren van de ‘draaideur', waardoor (ex-)politici van de ene naar de andere functie glijden, met medeneming van kennis en contacten. Daarmee wordt de toegang tot de macht ongelijk verdeeld.

Omdat er geen regelgeving is, kunnen bewindspersonen bij een overstap varen op hun eigen moreel kompas. Staatssecretaris Menno Snel (D66) werd voorzitter van Nogepa, branchevereniging van de olie- en gasindustrie. Staatssecretaris Stientje van Veldhoven ging lobbyen voor het World Resources Institute. Oud-bewindspersonen Ben Bot en Fred Teeven zijn in dienst bij lobbykantoor Meines en Holla. Jan-Peter Balkenende en Loek Hermans doen lobbywerk bij Hague Corporate Affairs. De lijst is lang.

Ook oud-Kamerleden zijn geliefd als lobbyist, temeer omdat ze na hun vertrek recht hebben op een Kamerpas die hen – anders dan andere lobbyisten – toegang verschaft tot de hele Tweede Kamer. Ook daarover werden onlangs door Sneller Kamervragen gesteld.

Loopbaanperspectief

Kamervoorzitter Bergkamp beloofde er in oktober op terug te komen, maar liet al doorschemeren het probleem niet te zien. Zoals ook minister-president Rutte geen probleem zag in de overstap van partijgenoot Van Nieuwenhuizen. Zo zorg je dat je geen wachtgeld krijgt, was zijn reactie. Terwijl wachtgeld juist is bedoeld om te voorkomen dat een zittende politicus wordt verleid met een functie buiten de politiek.

Dat de Tweede Kamer nooit serieus werk maakte van het aanscherpen van de regels waaraan lobbyisten zich moeten houden, kan niet los worden gezien van het loopbaanperspectief. Na de politiek – een onzeker métier – gaat het leven door. Aanscherping van de regels beperkt de toekomstmogelijkheden van politici.

Volgens minister Ollongren werkt het kabinet aan regels ‘voor beperkingen na uitdiensttreding voor bewindspersonen waarin ook de “draaideur” wordt aangescherpt’. Van Nieuwenhuizen heeft in elk geval bereikt dat de 'draaideur’ weer op de Haagse agenda staat.

Podcast

Met de formatie liep het net lekker. En toen kwam Wopke Hoekstra terug van vakantie. Luister onze politieke podcast met columnist Sheila Sitalsing, politiek verslaggever Natalie Righton, chef politiek Raoul du Pré, presentator Gijs Groenteman en hoofdredacteur Pieter Klok.

Meer over