De minimale composities van Basinski zijn het geluid van verval

Toen avant-gardecomponist William Basinski zijn vervallen bandopnamen terugluisterde, veranderde de wonderlijke melodie in prachtige witte ruis.

William BasinksiBeeld James Elaine

Het moet een moment van euforie zijn geweest, in de geluidsstudio van William Basinski. Zo'n langgerekte seconde van groot artistiek inzicht, waarop alle nevelen uit het hoofd trekken en de kunstenaar in alle helderheid ineens zijn magnum opus, zijn absolute meesterwerk voor zich ziet, stralend aan de horizon.

Voor het eerste hoofdstuk van de ontstaansgeschiedenis van William Basinki's verzamelwerk The Disintegration Loops, een nieuwe klassieker van de 21ste eeuw, dienen we ons te verplaatsen naar het New Yorkse appartement van Basinski in Brooklyn, juli 2001. Het was vast zo'n landerige New Yorkse zomerdag, waarop de avant-gardecomponist even niets om handen had en in vertwijfeling terugblikte op zijn carrière. Wat had hij nu eigenlijk bereikt? Zou hij niet eens gewoon een baan gaan zoeken?

Door dat soort sombere gedachten moet Basinski zijn gedreven richting de opslagruimte van zijn studio. Naar zijn persoonlijke archief, waar hij in grote tupperwaredozen zijn banden bewaarde: ouderwetse spoelen van een bandrecorder, vol zelf in elkaar geknutselde loops.

Straatmuzikant

De avant-gardecomponist William Basinski (1958), die begin deze eeuw doorbrak met zijn Disintegration Loops, is een laatbloeier. Vanaf de jaren tachtig componeerde hij muziek met behulp van tape-loops: opgenomen geluidsfragmenten op magnetische band, vervormd en aan elkaar geplakt en eindeloos herhaald. Daarmee oogstte Basinski aanvankelijk weinig succes in zijn woonplaats San Francisco en later New York. Basinski ging eens met spoelenrecorders en al op straat zitten in de New Yorkse wijk Soho, om zijn loops in godsnaam dan maar live ten gehore te brengen. Daarmee haalde hij toen 1,75 dollar op.

Al vanaf begin jaren tachtig had Basinski zwaar vervormde, eindeloos vertraagde opnamen verzameld en als stukjes tape aan elkaar geplakt. Loops dus, in het jargon van de geluidskunstenaar: lussen van geluid die door eindeloze herhaling een eigen leven gaan leiden en ten slotte zelf een compositie worden.

Basinski stuitte op zo'n fraaie loop uit 1982, zijn begindagen als componist. Een kleine opname van een radiozender voor easy listeningmuziek, onherkenbaar geworden door effecten en vertraging, maar geraffineerd aan elkaar gelijmd. Het fragment had een eigen, raadselachtig ritme gekregen (één uitgerekte bekkenslag) en een aangrijpende melodie. Een kleine, opwaartse trombonestoot, die snel weer afdaalt richting vergetelheid. En die door alle ruis, rafels en echo's klinkt alsof hij een miljoen jaar geleden is geblazen aan de andere kant van het heelal en het aardse pas nu heeft bereikt.

Mooi materiaal, dacht Basinski. 'Ga ik ooit vast nog wat mee doen.' Hij realiseerde zich ook dat het toch eigenlijk niet meer kon, zo'n archief van magnetische geluidsbanden in onze digitale tijd. Basinski besloot zijn verzameling loops maar eens te digitaliseren. Had hij weer wat te doen.

Basinski zocht alle banden bij elkaar die het waard waren op de harde schijf te zetten. Ergens begin september 2001 begon hij aan zijn klus. Hij duwde de eerste spoel in de bandrecorder en drukte op play. De loop begon te draaien, maar al snel merkte Basinski dat de tijd geen vriend was geweest voor de magnetische tapes. De rot had toegeslagen. Het poederlaagje ijzeroxide barstte, liet langzaam los van de kunststof band en viel in kleine vlokjes van de tape.

De geluidskoppen van de recorder registreerden het verval en lieten de wonderlijke melodie van de loop dus ook langzaam uit elkaar vallen. Steeds viel er een brokje uit de compositie weg, tot er na ongeveer een uur speeltijd niets dan ruis was overgebleven. Blanco tape, die zacht zuchtend door de spoelenrecorder trok. White noise. De loop van Basinski kreeg dus een heel nieuwe dynamiek. Zijn geluidslus werd een verhaal over verval, desintegratie en vergankelijkheid: het wederkeren tot stof, tot witte ruis.

Eureka

Eureka. Beierende klokken in het hoofd van Basinski. Hier kon hij wat mee. Het hele desintegratieproces van die eerste band had Basinski digitaal opgenomen en dit zou weleens het eerste deel kunnen worden van een magnifieke serie minimal music. Een tot de verbeelding sprekend meesterwerk, in zijn schoot geworpen door technisch falen, gecreëerd op het snijvlak van het analoge en het digitale tijdperk.

Terwijl hij dat allemaal stond te bedenken, drong tot hem door dat er iets groots en vreselijks aan het gebeuren was in zijn stad. Met het geluid van zijn Disintegration Loop 1.1 nog in zijn oren, vloog hij naar het dak van zijn appartementencomplex in Williamsburg, Brooklyn, om het drama van 9/11 te aanschouwen. Basinski zag zwarte wolken rook voorbijtrekken aan zijn huizenblok en New York langzaam verdwijnen onder een sinistere schaduw. Zo registreerde hij ineens ook visueel het verval, het uiteenvallen van zijn stad, de verbrokkeling van de maatschappij onder de zweepslag van het terrorisme.

Zo viel de geboorte van Basinski's kunstwerk over de vergankelijkheid samen met het einde van een tijdperk en de dood van bijna drieduizend New Yorkers. Zijn eerste Disintegration Loop werd een soundtrack voor een verkruimelende samenleving.

Basinski ging aan het werk, met jeukende vingers. In 2002 verscheen zijn eerste album The Disintegration Loops, met de eerste twee muziekstukken: een van ruim een uur, een ander van net tien minuten. Een jaar later al bracht Basinski The Disintegration Loops II uit, met weer twee 'vervalcomposities': loop 2.2 en loop 3. Nog geen jaar later verschenen de twee volgende delen: The Disintegration Loops III en IV.

De verhalende, betoverende en volgens sommigen zelfs helende krachten van Basinski's werk werden in beperkte New Yorkse kunstkringen snel ontdekt, onder andere door zanger Antony Heggarty van Antony and the Johnsons. Maar pas na tien jaar, bij de eerste verzamelde uitgaven van The Disintegration Loops, reikte Basinski tot ver buiten de eigen stadsgrenzen. In 2012 verschenen de complete The Disintegration Loops, in een dure en in beperkte oplage uitgegeven box met vinylplaten en een koffietafelboek.

Beelden van rookwolken boven New York op 9/11Beeld William Basinski

Voor iedereen

Het verzamelde werk werd jubelend ontvangen door de internationale muziekpers (scoorde onder meer een 10 op de Amerikaanse muziekwebsite Pitchfork), maar bleef moeilijk bereikbaar voor de gemiddelde (en niet zo bemiddelde) muziekconsument. Tot het label Temporary Residence eind vorig jaar besloot de verzamelde Disintegration Loops uit te geven als vijfdelige cd-box, inclusief dvd en boekwerk, eindelijk voor iedereen binnen handbereik.

Van sommige muziek wordt gezegd dat die levens kan veranderen. Van zo'n beetje alles van Bach natuurlijk, en van het Canto Ostinato van Simeon ten Holt. The Disintegration Loops van William Basinski grijpen misschien wel net zo diep in het gevoelsleven van de luisteraar. Je hoeft zeker geen kenner van de hedendaagse klassieke muziek te zijn, of een mede-avant-gardist, om de klankenwereld van de man te begrijpen en direct, al bij een eerste voorzichtige luisterbeurt, bijna fysiek te ervaren.

Nee, je hoort geen geniale en hemelhoog juichende meerstemmigheid (Bach), of een prachtig verglijdend repetitief pianopatroon (Ten Holt). Bij Basinski word je meegetrokken in een geheimzinnige en esoterische, eindeloze geluidsomgeving. Niet comfortabel, zoals het troostrijke ambientwerk van de Britse componist Brain Eno, maar eerder lichtelijk verontrustend, zo onmetelijk melancholiek klinken de minimale melodieuze rimpelingen in Basinski's donkere universum.

De verbeelding mag aan het werk, bij bijvoorbeeld Disintegration Loop 1.1. Soms denk je een minuscuul fragment blaaswerk van een fanfare-orkest te ontwaren, of een kleine spetter marsmuziek. Maar na vijf minuten stopt het brein met zoeken naar verklaringen en associaties, en volgt de onvoorwaardelijke overgave in een meditatieve ontspanning. De ogen mogen dicht en de aandacht kan worden verlegd naar het hypnotiserende werk zelf.

De muziek van Basinski, het langzaam uiteenvallen van dat aangrijpende klankpatroon, wijst onherroepelijk naar de eindigheid: het tragisch lot van de mens. In de vredigheid van de witte ruis aan het einde van elke compositie kan wat hoop worden geput, maar de boodschap van Basinski is duidelijk. We verworden allen tot stof en uiteindelijk zal van de mensheid en alle voortgebrachte beschavingen niets anders resten dan een paar centimeter modderige afzetting op het aardoppervlak.

Maar in alle sombere abstracties en summiere eenvoud bieden de Disintegration Loops gek genoeg ook een grote muzikale spanning. Bij elke nieuwe haarscheur die ontstaat in de tape, bij elk wegvallend vlokje ijzeroxide, wisselt het patroon van de muziek en ontstaat een ander ritme. Zo verschuift steeds het accent en verandert de sfeer, op weg naar de onvermijdelijke stilte.

Dat uiteindelijk zelfs uit die stilte iets groots en verhevens kan worden gedestilleerd, verklaarde een New Yorkse liefhebber van Basinski's werk online aan zijn vriendenkring. Met The Disintegration Loops op de koptelefoon, bijvoorbeeld in de metro, voel je je volgens deze ervaringsdeskundige als luisteraar eerst afgesloten van de wereld om je heen. Je bekijkt je medereizigers met verbazing, zelfs met enig afgrijzen. Alsof jij als enige weet dat al het drukke dagelijkse gedoe, het geforens, gesleep met koffers en geblader door kranten volkomen zinloos is in het schelle licht van de eindigheid.

Maar als de muziek langzaam verbrokkelt, er steeds grotere stukken van de compositie wegvallen om plaats te maken voor stilte, treedt ook het dagelijks leven weer in kleine brokjes binnen. Hoor je in fragmenten weer de stemmen van de medepassagiers, het geratel van het treinstel op de rails, de straatmuzikant op het metrostation, tot je zelf weer volledig bent opgenomen in de alledaagsheid. En je zomaar beseft hoezeer je toch ook van dat leven houdt, misschien juist dankzij dat zojuist aan je geopenbaarde, treurig menselijk slotakkoord.

Minimale melodie

Het lijkt onmogelijk: de uit elkaar vallende magnetische tapes van William Basinski's Disintegration Loops uit laten voeren door een orkest. Toch gebeurde het, bij de grootschalige herdenkingen van de aanslagen op de Twin Towers in New York in 2011. Omdat het werk van Basinski over vergankelijkheid en het uiteenvallen van de maatschappij zo verweven was met de gebeurtenissen van 11/9, werd het werk uitgevoerd in het Metropolitan Museum of Art, door het Wordless Music Orchestra.

Een cd met live-opnamen is toegevoegd aan de onlangs verschenen cd-box met het verzamelde meesterwerk van Basinski. Cello's en violen spelen de minimale melodie van bijvoorbeeld Disintegration Loop 1.1, zoals die ook te horen was op de geluidsbanden van Basinski. Naarmate de compositie vordert, vallen steeds meer instrumenten stil, om de afbrokkelende tape na te bootsen. Het resultaat is boeiend en curieus, maar haalt het niet bij de ontroerende en rafelige opnamen van Basinski zelf.

Meer over