De man van Les enfants du paradis

Hoe groot zijn aandeel is geweest in de films die hem faam hebben bezorgd, zal altijd een vraag blijven. Maar de naam van de donderdag overleden filmer Marcel Carné zal verbonden blijven aan meesterwerken als Les enfants du paradis en Quai des brumes....

PETER VAN BUEREN

'MIJN VRIEND, die ons zo heeft laten dromen', zo reageerde de Franse president Jacques Chirac donderdag op het overlijden van Marcel Carné, de Franse filmregisseur, wiens belangrijkste werk Les enfants du paradis prijkt op alle lijstjes van de beste films aller tijden. De 'meester van het poëtisch realisme' werd 90 jaar.

De glorietijd van Carné duurde zeven jaar, tussen 1938 (Quai des brumes) en 1945 (Les enfants du paradis). Het waren de jaren dat hij samenwerkte met Jacques Prévert, de dichter die ook zulke mooie chansons schreef. En scenario's, die Carné verfilmde. Later, toen de wilde jongens van de Nouvelle Vague het heft in handen namen, werd Carné beschouwd als het symbool van de cinema de papa, de romantische studiofilms die leunden op sentimentele romantiek.

Het zal altijd de vraag blijven hoe groot het aandeel van Carné was in de films waarmee hij beroemd werd. Het kan geen toeval zijn dat ze allemaal zijn geschreven door Prévert.

Hun eerste samenwerking leidde tot het sentimentele melodrama Jenny (1936), maar de volgende films hadden groot succes bij pers en publiek: Quay des brumes (1938), Hotel du Nord (1938) en Le jour se lève (1939). Films met een fatalistische ondertoon, gemaakt in een expressionistische stijl en passend bij de tijdgeest, vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

Tijdens die oorlog bleef Carné, in tegenstelling tot collega's als Clair, Renoir en Duvivier, in Frankrijk en maakte daar onder meer Les visiteurs du soir (1942), een verhaal dat zich afspeelde in de middeleeuwen en ging over de overwinning van de liefde op de duivel - door menigeen gezien als metafoor voor de toestand in de wereld op dat moment, hoewel het net zo goed kon worden uitgelegd als een romantisch escapisme uit de moeilijke tijden.

Het ontstaan van Les enfants du paradis was toevallig. Carné en Prévert ontmoetten de acteur Jean-Louis Barrault, die hen allerlei verhalen uit de toneelwereld vertelde, onder meer dat van een mimespeler die geheel ten onder ging aan een onbeantwoorde passie. Dat inspireerde Prévert tot het scenario voor Les enfants du paradis, genoemd naar de arme theaterbezoekers die niet genoeg geld hadden voor de zaal, maar genoegen moesten nemen met het schellinkje ('Het paradijs'). Verschillende theatertypes werden samengevoegd in het romantische relaas van een theatergroep op een boulevard in het Parijs van 1840, waar een mimespeler (Jean-Louis Barrault) verliefd wordt op een mysterieuze actrice (Arletty), een femme fatale, die ook wordt begeerd door een ander (Pierre Brasseur) en het tevens doet met anderen, desnoods een Duitse officier.

Een cliché-verhaal, dat op de een of andere manier toch werkt. Door de perfecte rolverdeling, door de decors, door de de combinatie van ironie, wijsheid, romantiek, werkelijkheid en theater. In zijn volledige lengte duurt de film 195 minuten en het romantische avontuur overleefde de tijd waarvoor hij werd gemaakt.

De samenwerking met Prévert hield op na Les portes de la nuit, in 1946, die door critici noch publiek enthousiast werd ontvangen. Het publiek viel na de oorlog niet meer voor de sfeer van Carnés films en de regisseur, zonder Prévert en zonder succes, maakte niet veel bijzonders meer.

Een uitzondering was in 1958 Les tricheurs, een toen geruchtmakend portret van Parijse jongeren, die in Nederland onder de naam Zondaars in spijkerbroeken werd gedraaid.

Met de opkomst van de Nouvelle Vague verdween Carné volledig uit het gezichtsveld. Hij bezweek min of meer onder onder de aanvallen van de nieuwlichters. In 1977 maakte hij nog eens een mooie televisiedocumentaire, La bible, en vier jaar geleden begon hij zelfs aan de verfilming van Mouche, naar een verhaal van Guy de Maupassant. Na een paar weken moest de productie worden gestopt bij gebrek aan geld. De maker van Les enfants du paradis kreeg vorig jaar een ere-Felix van de Europese Filmacademie. De laatste hulde aan een man die vergeefs probeerde aansluiting te vinden met een tijd die allang niet meer de zijne was. Hij stemde er zelfs in toe dat Les enfants du paradis zou worden ingekleurd. 'Ik hou van vernieuwing', was zijn argument, niet begrijpend dat hij daarmee zijn eigen meesterwerk kapot maakte.

Peter van Bueren

Meer over