postuumGeorge Shultz (1920-2021)

De man die met diplomatie een einde maakte aan de Koude Oorlog

Hij was de Amerikaanse minister die zijn buitengewoon diplomatieke talent inzette om een einde te maken aan de Koude Oorlog. George Shultz veranderde daarmee de koers van de geschiedenis. Hij overleed dit weekeinde op 100-jarige leeftijd.

December, 1985. George Shultz (rechts) schudt de hand van de Roemeense president Nicolae Ceausescu.   Beeld REUTERS
December, 1985. George Shultz (rechts) schudt de hand van de Roemeense president Nicolae Ceausescu.Beeld REUTERS

George Shultz deed wat bijna iedereen onmogelijk achtte in de jaren tachtig van de vorige eeuw: hij kreeg Amerikanen en Sovjets aan de onderhandelingstafel. De nucleaire spanningen tussen de twee grootmachten was in die tijd zó groot dat de wereldvrede erdoor werd bedreigd. Toen Shultz in 1982 aantrad als minister van Buitenlandse Zaken hadden Moskou en Washington al jaren niet met elkaar gesproken.

Maar Shultz zag en greep een kleine kans om de strijdbijl te begraven. Hij was een van de weinigen die vroegtijdig inzag dat de nieuwe Sovjetleider, Michail Gorbatsjov, en zijn bondgenoten in Moskou anders waren dan hun voorgangers, en mogelijk wel bereid waren tot toenadering. De rest van het Amerikaanse nationale veiligheidsteam dreef openlijk de spot met Shultz om die opvatting. ‘Ze hadden het vreselijk mis', zou Shultz later, terecht, zeggen.

Vertrouwensband met de Russen

Tijdens meer dan dertig ontmoetingen met zijn Sovjet- ambtgenoot Eduard Sjevardnadze, over een periode van drie jaar, smeedde Shultz een vertrouwensband met de Sovjets. Natuurlijk waren er meer mensen bij de uiteindelijke onderhandelingen tussen beide supermachten betrokken, maar de Sovjets zagen Shultz als hun belangrijkste gesprekspartner; achter de schermen noemden ze hem zelfs de premier van de Verenigde Staten.

De rest is geschiedenis: president Ronald Reagan en Michail Gorbatsjov tekenden in 1987 de meest ingrijpende wapenbeheersingsovereenkomst van de Koude Oorlog, het INF-verdrag. De twee supermachten spraken daarin af om het aantal raketten waarmee ze elkaar – en Europa – zouden kunnen raken drastisch zouden verminderen.

Wederzijdse inspecties moesten de vrede bewaren. Het verdrag bleef van kracht tot augustus 2019, toen president Donald Trump het schrapte en beweerde dat Rusland het akkoord had verbroken door een nieuwe kruisraket te ontwikkelen.

Erfenis

Shultz’ invloed was ook in het huidige tijdperk nog groot. Dat kwam door zijn aanzien: niet alleen zijn rol in de Koude Oorlog zorgde voor ontzag, hij had ook een van de indrukwekkendste cv's in Washington: hij vervulde hoge posten onder drie presidenten: Eisenhower, Nixon en Reagan. En al die tijd overleefde hij de vele politieke ruzies. Shultz onderhield goede relaties met zowel Republikeinen als Democraten, vrienden en vijanden. Het maakte hem tot een van de minst controversiële figuren.

Shultz, met links de toenmalige president Ronald Reagan en rechts diens vicepresident George Bush.   Beeld AP
Shultz, met links de toenmalige president Ronald Reagan en rechts diens vicepresident George Bush.Beeld AP

Het zorgde ervoor dat mensen naar hem luisterden als hij sprak. Dat deed hij tot zijn dood; als professor van Stanford, als lid van het Hoover Instituut (een invloedrijke Amerikaanse denktank) en als privépersoon. Over alles had hij een mening: variërend van kernwapens tot klimaatverandering. Ook uitte hij zijn bezorgdheid over de weg die Amerika was ingeslagen onder Trump. ‘Op dit moment leiden we de wereld niet’, zei hij in maart 2020 tegen een interviewer. ‘We trekken ons eruit terug.’

Mei 2009, president Barack Obama luistert naar Shultz tijdens een onderhoud in het Witte Huis.  Beeld REUTERS
Mei 2009, president Barack Obama luistert naar Shultz tijdens een onderhoud in het Witte Huis.Beeld REUTERS

Tien belangrijkste lessen

Ter gelegenheid van zijn honderdste verjaardag schreef Shultz in The Washington Post op wat zijn tien belangrijkste lessen waren na zijn volle leven. Het leverde mooie inzichten op over het belang van vertrouwen: ‘Vertrouwen is het belangrijkste wisselgeld van een machthebber’, schreef hij. ‘Als er vertrouwen in de kamer was, welke kamer dat ook was – de familiekamer, het schoollokaal, de kleedkamer, de kantoorkamer, de regeringskamer of de militaire kamer – gebeurden er goede dingen. Als er geen vertrouwen in de kamer was, gebeurden die goede dingen niet.’

Het is natuurlijk niet toevallig dat Shultz juist deze les zo vlak voor zijn dood aan Amerikanen wilde meegeven. Het onderlinge wantrouwen is sinds de Burgeroorlog niet zo groot geweest. Republikeinen en Democraten staan elkaar na het leven en dat is alleen maar erger geworden sinds de bestorming van het Capitool op 6 januari.

Wat dat betreft is Shultz een representant uit een Amerika dat dreigt te verdwijnen: een Amerika waarin partijen nog enigszins respectvol met elkaar omgingen en beiden een minister konden waarderen om zijn daden en niet om zijn politieke kleur. Op zijn sterfbed leek Shultz nog voor een laatste maal te zeggen: begraaf die strijdbijl mensen, alleen zo kunnen we weer met elkaar door een deur.

Meer lezen over de diplomatieke relatie tussen de VS en Rusland?


Telefoontje Biden met Poetin lijkt voorbode van een bekoelde relatie tussen VS en Rusland

Verlenging kernwapenverdrag door VS ‘nog belangrijker nu relatie met Rusland zo vijandig is’

Biden herstelt allianties op zijn eigen manier, en stelt Europa daarmee voor lastige keuzes

Meer over