interviewJos van Wijk (coöperatie laatste wil)

De man achter Middel X: ‘Ik heb een hele kluis vol. Ik kan heel Apeldoorn platleggen’

Jos van Wijk van de voorzitter van de Coöperatie Laatste Wil.  Beeld Raymond Rutting
Jos van Wijk van de voorzitter van de Coöperatie Laatste Wil.Beeld Raymond Rutting

Twee dagen en een nacht zat Jos van Wijk, voorzitter van de Coöperatie Laatste Wil, in de politiecel. Verdenking: deelname aan een criminele organisatie die betrokken is bij hulp bij zelfdoding. ‘Ik ben boos. Justitie zet duizenden leden weg als criminelen.’

Hij was bereid ver te gaan, tot het gaatje. Toen Jos van Wijk in 2017 bekendmaakte dat er een zelfdodingspoeder was gevonden, een stof die de bijnaam Middel X kreeg, wist hij dat het niet zonder gevolgen zou blijven. Maar lang aarzelen zat niet in zijn karakter.

‘Wat als we opgepakt worden?’, zei zijn medebestuurslid Petra de Jong tegen hem. ‘Nou, dan worden we opgepakt’, zei Van Wijk. ‘Jij naar de vrouwenvleugel, ik naar de mannenvleugel.’

Vorige week dinsdag was het opeens zover, toch nog onverwacht. Het huis van Van Wijk, voorzitter van de Coöperatie Laatste Wil (CLW), werd door de politie doorzocht, hij werd opgepakt en twee dagen vastgehouden. De verdenking: deelname aan een criminele organisatie die betrokken is bij hulp bij zelfdoding.

Hij werkte gewillig mee en beantwoordde alle vragen, maar tijdens de tweede verhoordag werd het Van Wijk ineens teveel. ‘Ik werd boos. Justitie zet met deze actie duizenden leden weg als criminelen’, zegt hij. ‘Het is nu dertig jaar geleden dat Huib Drion, oud-vice-voorzitter van de Hoge Raad, het idee voor een pil van Drion opperde. In de tussentijd is er in de politiek niets gebeurd. Maar de samenleving is wèl opgeschoven.’

Afgeluisterd

‘We zitten onder de tap’, zegt Van Wijk. Drie weken voordat hij wordt opgepakt geeft hij een interview aan de Volkskrant op een terras in Apeldoorn. ‘Er zijn gesprekken met het bestuur, waarbij we de telefoon in de auto laten. Zodat we zeker weten dat er niemand mee luistert.’

Bijna vier uur lang praat hij die dag openhartig over zijn beweegredenen om zijn nek uit te steken, de plannen van CLW en het net van justitie dat zich op dat moment al begint te sluiten rondom hem en zijn organisatie.

De coöperatie wil dat mensen die klaar zijn met leven waardig en in eigen regie kunnen sterven. Zonder tussenkomst van een arts. En zonder hun toevlucht te moeten nemen tot gruwelijke methoden.

Met de vondst van Middel X was de coöperatie erg blij. Het was een legaal, goedkoop, wit poeder, een conserveermiddel. Gebruikers zouden slechts 2 gram nodig hebben. Er was alleen één probleem: het middel was lastig in kleine hoeveelheden te krijgen. Dus hoe kregen ze het bij hun leden? Want het verstrekken van zelfdodingsmiddelen is verboden: hulp bij zelfdoding is strafbaar.

De afgelopen jaren ontstond een ondergronds netwerk waarin Middel X wordt verspreid. ‘We hebben leden uit de Tweede Wereldoorlog’, zegt Van Wijk. ‘Die zeggen: Jos, ik weet wel hoe dat werkt met die cellenstructuur van het verzet, zal ik dat opzetten? Ik zeg dan: dat moet je zelf weten. Ik wil er niets mee te maken hebben.’

Afgelopen juli werd de 28-jarige Eindhovenaar Alex S. aangehouden omdat hij Middel X zou hebben verkocht, onder meer via Marktplaats. Hij was lid van Laatste Wil. Zeker zes mensen zouden aan zijn middel zijn overleden. De man zou het aan honderden mensen hebben verstrekt.

‘Ik ben één van hen’, zegt Van Wijk meteen. ‘Begin dit jaar heb ik bij Alex besteld. Ik wilde voor mijn leden weten of het betrouwbaar was. Er gaan allerlei adressen rond - die probeer ik allemaal uit.’

Hoe deed u dat?

‘Gewoon, via de mail. Hij had een versleuteld mailadres. Ik heb gevraagd of hij wat spul voor me had. Ik moest vijf tientjes overmaken voor 2 gram, geloof ik. Later heb ik een paar porties tegelijk besteld. Kon ook. Kostte 210 euro. Hij stuurde het gewoon op.’

Wat vindt u ervan dat hij het middel via de post verzond?

‘Foute boel. Zomaar een envelop met capsules erin opsturen, dat is linke soep. Je weet nooit waar het terecht komt.’

Hebt u hem daar op aangesproken?

‘Nee, hij was voor veel mensen een steun en toeverlaat. Hij vond dat hij goed bezig was, ideëel gesproken. Dat vond ik ook. Ik heb hem nooit zelf gesproken en ik vind ook niet dat ik hem zwart moet maken. Want dit is allemaal het gevolg van het handelen van het Openbaar Ministerie. Wij wilden alles transparant doen. We wilden testen, en leden zouden het in kluisjes kunnen bewaren. Heel veilig. Maar het OM hield ons tegen.

‘We zeiden tegen het OM: jullie dwingen ons om ondergronds te gaan. En dat is ook gebeurd. Dat mag het OM zichzelf kwalijk nemen.’

Hoeveel van dat soort adressen zijn er?

‘Een stuk of tien. Nouja, één minder nu dan. Dan heb ik het over binnen- én buitenland. In India kun je volgens mij heel makkelijk bestellen. Er zijn lugubere fabriekjes daar. Die sturen het zo op als je een kleine hoeveelheid bestelt. Dat controleert de douane niet. Een pallet waarschijnlijk wel.’

U bestelt dus overal wat?

‘Ja, ik heb een hele kluis vol. Ik kan heel Apeldoorn platleggen, als ik wil. Ik heb ook wel eens wat spul ingeleverd bij de chemiestraat. Weet je hoe dat gaat? Er staat daar een tafel met een bordje: ‘Zet het hier maar neer’. Iedereen kan zijn potje er zo achterlaten. Ik zei tegen die man: moet je nog weten wat dit is, of wie ik ben? Nee, zei hij, je kunt hier gewoon illegaal lozen.’

Hoe wist u dat u bij Alex S. bestelde?

‘Zijn naam stond in zijn mail. En op zijn bankrekening. Ik heb begrepen dat er nogal wat mensen zijn geweest die hem daarvoor hebben gewaarschuwd: joh, Alex, doe niet zo achterlijk. Maar dat interesseerde hem niet. Hij deed dit gewoon omdat hij vond dat mensen het recht hebben om zichzelf dood te maken.’

Hoe weet u eigenlijk zeker dat u bij die bestellingen Middel X geleverd krijgt?

‘Er bestaat nog geen test die je zelf kunt uitvoeren. Maar ik zeg altijd: als je nou een heel klein beetje oplost en je geeft het aan je cavia...’ Hij lacht hard. ‘Als die ziek wordt, weet je dat het werkt.’

Jos van Wijk: ‘Als je de goede hoeveelheid inneemt, ben je binnen 20 à 25 minuten in coma en na anderhalf uur ben je dood.’  Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Jos van Wijk: ‘Als je de goede hoeveelheid inneemt, ben je binnen 20 à 25 minuten in coma en na anderhalf uur ben je dood.’Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De eerste keer dat Van Wijk Middel X bestelde, leek het hem een goed idee om er een beetje van te proeven. Het was de zomer van 2017 en ze waren met zijn drieën. Hij bestelde het spul op internet, kreeg een pot van een pond binnen, en haalde er 2 gram van af.

Een van de leden had in zijn schuurtje een laboratorium waar ze wat testjes deden. Ze legden het zuivere kristal op een steen en sloegen er op met een hamer. Een flinke knal. Met een pH-meter controleerden ze de zuurgraad.

Daarna dompelden ze een glazen stokje in het glas en lieten ieder een druppel op hun tong vallen. Ze wilden weten of de verhalen klopten, of het middel door je keel zou branden. Nee dus. ‘Het smaakte zepig’, zegt hij.

Binnen vijf minuten waren ze alledrie hartstikke misselijk. En duizelig. Met een emmertje zaten ze tussen hun benen. Eentje moest kotsen.

Van Wijk had niemand gevraagd of zoiets gevaarlijk was. Wel had hij van een arts gehoord dat een klein beetje van een dodelijk middel geen kwaad zou kunnen. Na twintig minuten verdween de misselijkheid.

‘Later zeiden we tegen elkaar: misschien was het niet héél handig om dit alledrie tegelijk in te nemen.’

Hoe humaan is Middel X nu eigenlijk?

‘Als je de goede hoeveelheid inneemt, ben je binnen 20 à 25 minuten in coma en na anderhalf uur ben je dood. Dat is het gemiddelde van dertig beschrijvingen die we van nabestaanden binnenkregen. Je moet er wel anti-braakmiddelen en hoofdpijntabletten bij nemen.’

Wij krijgen signalen dat de dood niet altijd zo zacht verloopt. Is het altijd humaan en pijnloos?

‘Er zijn altijd uitzonderingen. Er zijn mensen in coma die met hun ogen rollen of een beetje stuiptrekken. Kijk, doodgaan is geen film. In een film zegt iemand nog één keer dankjewel en sluit dan zijn ogen. Maar zo gaat het niet. Je rochelt, je reutelt en je pruttelt, en als je niet op je zij ligt, valt je tong naar achter. Tja. Wil je nou dood of niet? In de meeste gevallen, zo’n 90 procent, gaat het vreedzaam, maar soms is het voor de omstanders niet leuk om te zien.’

Sinds een paar jaar organiseert de coöperatie huiskamerbijeenkomsten. Daar wordt gesproken over het levenseinde in eigen regie, over vragen als: hoe bespreek ik dit met mijn kinderen? Ook mag daar informatie worden gegeven over het gebruik van Middel X.

‘Wij hebben altijd gezegd: we bieden maximale informatie’, zegt Van Wijk. ‘Als iemand wil weten waar hij het kan bestellen, dan krijgt hij een paar adressen. Mondeling. Nooit op papier.’

Na de aanhouding van Alex S. besloot Laatste Wil te stoppen met de bijeenkomsten – voorlopig. ‘Ik ben deze zomer gaan praten met de gespreksleiders’, zegt Van Wijk. ‘Ik wilde zeker weten dat daar niets strafbaars gebeurde. De belangen zijn zo groot. Veel mensen rekenen op ons. We zijn bezig met plannen voor een proeftuin om het gebruik van Middel X beter te documenteren en met een proces tegen de staat om hulp bij zelfdoding te legaliseren.’

Kreeg u in die gesprekken te horen dat gespreksleiders het adres van Alex S. doorgaven?

‘Ja, verschillende keren. Maar ik heb geen enkel signaal gekregen dat er op die huiskamerbijeenkomsten werd gedeald. Wel in het verlengde daarvan. Het is me duidelijk geworden dat daar meer is gebeurd dan wij dachten.’

U bedoelt dat rondom die bijeenkomsten Middel X is verstrekt?

‘Ja. Daar gebeurden ook zaken in de trant van: als jij nou bestelt voor ons vieren… Er zitten soms onhandige, naïeve oudjes bij, hoor. Die denken dat alles zomaar mag. Leden, maar ook gespreksleiders. Kijk, natuurlijk mag je na een bijeenkomst onderaan de trap je telefoonnummer geven. Maar zodra je vervolgens gaat bestellen voor een ander, dan ben je strafbaar. Op huiskamerbijeenkomsten is dat absoluut verboden, maar wat leden in hun vrije tijd doen – tja, daar ga ik niet over.’

Wat maakte dat u zei: we stoppen met die bijeenkomsten?

‘De omvang van de groep mensen die niet beseft dat ze met iets strafbaars bezig zijn. Terwijl daar aan de andere kant een handhavingsmachine op zit van het OM, dat dit hele spul van tafel wil. Zij zijn gewoon bezig met politiek.’

U praat vaak met uw leden. Verbaast die naïviteit u écht?

‘Ja, toch wel. In het begin was het vaak een beetje stoer gedrag. Ik heb het hoor, zei iemand dan, wil je ook wat? Ik heb wel eens in een bijeenkomst gezeten waarop iemand zei: hé, ik heb nog 15 pakjes over. Ik zei: ben je verdomme helemaal van de pot gerukt? Je riskeert drie jaar cel met zoiets.

‘Nog een voorbeeld. Een tijd geleden kwam er een bericht bij ons binnen: ‘Hierbij beëindig ik mijn contributie, want komende donderdag beëindig ik mijn leven. Ik heb de spullen via Jan gekregen en ik wil hem hartelijk danken.’ De administratie stuurde dat bericht naar mij met de vraag: Jos, wat moeten we hiermee? Ik zei: om te beginnen zet je de beëindiging van dat lidmaatschap naar vorige week. En: gooi dit bericht onmiddellijk weg. Dat was achteraf gezien geen goede actie van me. Daarna heb ik Jan gebeld. Hij zei: oh, ik had nog zo gezegd dat ze geen sporen moest achterlaten.’

U bent in zekere zin afhankelijk van dit soort mensen. Je zou kunnen zeggen dat zij het ‘vuile werk’ opknappen. Zonder hen wordt er niets verspreid.

‘Dat is heel dubbel, ja. Ik vind dat sommige naïviteit er wel mag zijn. Als je zelf veel spul hebt en je weet dat iemand hartstikke omhoog zit, dan kan ik me voorstellen dat je denkt: die mats ik wel. Overigens hebben we ook leden die zeggen: natuurlijk is het strafbaar wat ik doe, ik wil daar wel de bak voor in. Dat is geen naïviteit, dat is meer Robin Hood-achtig gedrag.’

U heeft vier gespreksleiders verwijderd. Hoe ging dat precies?

‘Er waren signalen dat zij dealden of iets wat in de buurt kwam. Dat die gespreksleider bijvoorbeeld gezegd had: goh, ik heb Alex gebeld en ik heb hem gevraagd om dat en dat op te sturen. Dat soort geintjes willen we niet.’

U vraagt veel van de gespreksleiders. Het zijn geen professionals.

‘Daarom hebben we een opleidingsprogramma ontwikkeld voor de gespreksleiders. Je moet bijvoorbeeld weten wat je moet doen als je onder druk wordt gezet. Ik heb weleens een telefoontje gehad: als je nu niet vertelt waar ik dat spul kan kopen, gooi ik mezelf van een flatgebouw. Daar moet je tegen kunnen.

‘Ik ben weleens gebeld over een lid dat met tranen in zijn ogen zat te vertellen over een zelfdoding waar hij als getuige bij was. Dat kan écht niet.’

Het is toch begrijpelijk dat daar emoties bij vrijkomen?

‘Ja, vanwege de persoon die wil overlijden. Maar niet omdat je jezelf zo ongelooflijk begaan vindt met iemand dat je er tranen van in je ogen krijgt. Dat vind ik narcistisch.

‘Een gespreksleider vertelde me ooit over een gesprek met een persoon die erg depressief was. Hij zei: ik heb de tijd ervoor uitgetrokken om te kijken wat er nou werkelijk aan de hand was. Sodemieter op, zei ik toen. Daar ben je niet voor opgeleid. Je kunt best een luisterend oor bieden. Maar gespreksleiders moeten daar niet de psychiater gaan zitten uithangen.’

Er waren jonge, instabiele mensen die mogelijk in een impuls Middel X namen. Moeten gespreksleiders daar niet weerstand aan bieden?

‘Nee dat vind ik dus niet. Je treedt in de zelfbeschikking van een ander. Als mensen worden tegengehouden, vinden ze wel een andere manier.

‘Er is in Nederland behoefte aan een laatstewilmiddel. Heel veel mensen willen zelf kunnen beslissen over het einde van hun leven. Het geeft rust om zoiets in je nachtkastje te hebben liggen. Je kunt deze groep niet wegzetten voor een paar jongeren, om het lullig te zeggen.’

Dus een gespreksleider moet niet inschatten of iemand het middel wel hoort te krijgen?

‘Nee. Als iemand het wil hebben, dan geef je het adres. Ik heb mensen gesproken die zijn er zestig jaar mee bezig geweest. En die zeggen: nou is het wel genoeg, ik wil geen dag langer wachten.’

Politiecel

Een paar dagen na zijn vrijlating is Jos van Wijk ‘nog een beetje aan het stuiteren’, zegt hij aan de telefoon. Twee dagen en een nacht bracht hij door in een politiecel met een plastic matrasje.

Tijdens de verhoren werd zijn vermoeden bevestigd: de recherche luisterde hem af. ‘Ze legden ons verslagen voor van vergaderingen, van telefoongesprekken. Tijdens een bestuursvergadering deze zomer in Bunnik zijn we zelfs met richtmicrofoons afgeluisterd. Ze konden me precies vertellen wie er waren en wat er was gezegd. Ik heb het transcript gezien.

‘In het begin dacht ik: ik ga geen namen noemen. Later bleek dat ze zoveel namen en zo veel materiaal hadden, dat dat onzinnig was. Bovendien heb ik toch niets te verbergen. Uiteindelijk heeft de recherche mij geen enkel concreet strafbaar feit voorgelegd uit de huiskamerbijeenkomsten.’

Van Wijk gaat de komende tijd individuele gesprekken voeren met alle gespreksleiders om hen te vragen of ze ooit Middel X verstrekt hebben. ‘Zo ja, dan zal ik ze moeten royeren. Het is niet anders. Kijk, als coöperatie hebben wij het doel om de grenzen zo te verruimen dat Middel X kan worden verstrekt - laat dat duidelijk zijn. Maar dat proberen we te bereiken door te handelen bínnen de wet.’

Praten over gedachten aan zelfdoding kan bij 113 Zelfmoordpreventie. Bel 0900-0113 voor een gesprek. U kunt ook chatten op www.113.nl.

Heeft u ervaringen die u wilt delen? Mail tips@volkskrant.nl. Een tip doorgeven kan ook anoniem via publeaks.nl.

Meer over