Interview

De levens van veel mensen uit Belarus zijn ingrijpend veranderd. Maar niet op de manier waarop ze hoopten

Een jaar na de verkiezingen van 9 augustus 2020 zijn de levens van veel mensen uit Belarus drastisch veranderd, maar niet op de manier die ze hadden gehoopt. De autocratische president Loekasjenko nog stevig in het zadel. Het verhaal van Aliaksandr, die is gevlucht. ‘Als ik eet, vraag ik me af wat mijn broer daar in de cel eet.’

September 2020, hoofdstad Minsk: de demonstraties worden massaal bezocht, de arrestaties nemen hand over hand toe. Beeld AP
September 2020, hoofdstad Minsk: de demonstraties worden massaal bezocht, de arrestaties nemen hand over hand toe.Beeld AP

Het was een moment van vrijheid in de dictatuur middenin Europa. De oproerpolitie had zich teruggetrokken, veel demonstranten waren vrijgelaten en presentatoren van de staatstelevisie namen publiekelijk ontslag. In steden door heel Belarus stonden mensen op straat te klappen. Voor elkaar, voor democratie.

‘Marteling en wreedheid hebben ons niet kunnen tegenhouden’, zei demonstrant Aliaksandr Kuushynau een jaar geleden in Minsk. De Volkskrant volgde de 39-jarige ict’er in de week na de vervalste presidentsverkiezingen, die de aanleiding waren voor de grootste protesten uit de geschiedenis van Belarus. Kuushynau rook de overwinning: ‘Ik zie niet hoe het regime nog kan winnen.’

Maar een jaar later verdrijft hij herinneringen aan die dagen. Video’s en foto’s van politiegeweld tegen de standvastige demonstranten klikt hij weg. Terugdenken aan de grote verwachtingen van destijds is te pijnlijk, vertelt hij door de telefoon. ‘Dan realiseer ik me weer dat ik niet meer in Belarus woon en niet eens op bezoek kan in mijn eigen land.’

Een jaar na de presidentsverkiezingen van 9 augustus 2020 zijn de levens van veel mensen uit Belarus drastisch veranderd, maar niet op de manier die ze hadden gehoopt. Terwijl de val van Loekasjenko’s dictatuur in de nazomer van vorig jaar op sommige momenten dichtbij leek. Zelfs arbeiders van staatsfabrieken, de belangrijkste steunpilaren van het regime, jouwden Loekasjenko recht in zijn gezicht uit.

‘We dachten dat we veranderingen kregen als we op straat zouden laten zien dat we de overgrote meerderheid vormen’, zegt Kuushynau. ‘Maar dat was niet genoeg.’

Hij woont niet meer in Minsk, waar hij werkzaam was in het kroonjuweel van de Belarussische economie: de ict. Kuushynau is een van de duizenden Belarussen die in het afgelopen jaar gevlucht zijn naar het buitenland. Enkele weken na de verkiezingen arresteerde de politie zijn broer, manager bij een groot softwarebedrijf waarvan de oprichter hulp bood aan medewerkers van Loekasjenko’s regime die ontslag wilden nemen. Toen Kuushynau op de staatstelevisie beelden van zichzelf en familieleden zag, hakte hij de knoop door. ‘Dat was het teken dat ik niet langer moest wachten om gearresteerd te worden.’

Koffer vol zomerkleren

Met een koffer vol zomerkleren vertrok hij met zijn vrouw en vier kinderen naar Turkije, een van de weinige opties voor Belarussen zonder visum. ‘Ik dacht dat we een paar weken later konden terugkeren om de overwinning te vieren in Belarus.’ Inmiddels is er bijna een jaar voorbij, woont hij met zijn gezin in Litouwen en zit zijn broer nog steeds in de gevangenis.

De arrestaties en martelingen van Loekasjenko’s critici in de eerste dagen na de verkiezingen duren nog voort. Die bleken slechts een opmaat te zijn naar een permanente vorm van repressie die het Europese continent lang niet gezien heeft. Het dragen van rood-witte sokken – de oppositiekleuren – is tegenwoordig al genoeg voor een gevangenisstraf.

De repressie is totaler geworden. Op de onderdrukking van oppositiepolitici en demonstranten volgden opsluiting en verjaging van advocaten, journalisten, vakbondsleiders, academici en mensenrechtenactivisten.

Arrestaties zijn zo alledaags geworden dat er een ongeschreven draaiboek bestaat voor wat je moet doen als een bekende gepakt wordt. ‘Je wist meteen je chatgeschiedenis met die persoon, dan verwijder je diegene uit alle groepsapps’, zegt Kuushynau. ‘Want je weet dat de KGB toegang krijgt tot de telefoon van die persoon. De informatie die de agenten daarin vinden, gebruiken ze om nieuwe lijsten met doelwitten te maken.’

 Aliaksandr Kuushynau toen hij voor de Volkskrant een dagboek bijhield van de protesten in Minsk Beeld
Aliaksandr Kuushynau toen hij voor de Volkskrant een dagboek bijhield van de protesten in Minsk

Kuushynau zegt vorige week nog een chatgeschiedenis met een vriend te hebben gewist. Het is routine geworden. Tientallen mensen die hij kent, zitten in de gevangenis. Hun verjaardagsherinneringen op Facebook komen telkens hard aan – een felicitatie sturen is zinloos.

Het meest denkt hij aan zijn broer, die vastzit op beschuldiging van fraude, maar volgens mensenrechtenorganisaties behoort tot de 587 politieke gevangenen in het land. ‘Als mijn wekker gaat, denk ik meteen: hoe zou hij vandaag wakker zijn geworden? In een gewone cel of in een isoleercel? Als ik eet, vraag ik me af wat hij eet. En zo gaat dat de hele dag door, tot ik weer naar bed ga.’

Overdag werkt hij voor hetzelfde ict-bedrijf waarvoor hij werkte in Belarus. Veel van zijn collega’s zijn ook gevlucht. Tal van bedrijven uit de bruisende Belarussische techsector zijn vertrokken naar buurlanden en hebben daar vestigingen geopend.

Zijn kinderen durven na lange aarzelingen eindelijk naar school in de Litouwse hoofdstad Vilnius. ‘Ze dachten dat wij ze niet zouden ophalen omdat we gearresteerd zouden worden.’ Ze zijn nog steeds bang voor mensen in uniform. Toen Kuushynau’s jongste zoon op zijn vierde verjaardag gevraagd werd wat voor cadeau hij wilde, wenste hij het vertrek van Loekasjenko.

Voedselpakketten

Ook maakt Kuushynau zich zorgen over zijn ouders die nog in Belarus wonen. Hun leven is ook drastisch veranderd. Een jaar geleden brachten ze veel tijd door met hun twee zoons, schoondochters en vijf kleinkinderen. Die zijn allemaal naar het buitenland gevlucht, op de jongste zoon na, en die zit in de gevangenis. Kuushynau’s ouders gaan er elke week naartoe. Niet om hun zoon te zien – politieke gevangenen mogen zelden bezoek ontvangen – maar om voedselpakketten te brengen ter compensatie van de karige voedselvoorziening in de gevangenis. Ze kopen etenswaren die zijn toegestaan in de gevangenis, wegen die nauwkeurig af om de gewichtslimieten niet te overschrijden en dan is het wachten voor de gevangenis, tussen de ouders van andere gevangenen.

En wat als zijn vader en moeder iets overkomt? Die vraag spookt vaak door Kuushynau’s hoofd. ‘Dat zou me voor een duivels dilemma stellen. Teruggaan betekent voor mij een groot risico op arrestatie.’ Zijn ouders overbrengen naar Litouwen is geen optie, omdat ze hun opgesloten zoon moeten ondersteunen.

Communiceren met zijn broer gaat via brieven. Die gaan allemaal langs de censor van de gevangenis. Soms lakt die zinnen weg of vernietigt de hele brief. ‘Mijn broer en wij nummeren onze brieven zodat we weten of de vorige brief wel is aangekomen.’

Protesten gedoofd

Gedemonstreerd wordt er nauwelijks meer in Belarus. Ook op sociale media is het protest verstomd door de dreiging van een jarenlange gevangenisstraf voor een kritisch bericht. Nieuws over de repressie is vrijwel alleen nog te volgen via kanalen op de beveiligde berichtenapp Telegram.

Zelfs in het buitenland voelen Belarussen zich niet veilig meer sinds Loekasjenko in mei een Ryanair-passagiersvlucht van Athene naar Vilnius liet kapen om een kritische journalist te arresteren. Leden uit de diaspora in Litouwen nemen veiligheidsmaatregelen als ze naar de Belarussische ambassade moeten voor administratieve zaken. ‘Dan gaan er vrienden mee om bij de deur te wachten tot hun vriend weer veilig naar buiten komt’, zegt Kuushynau. ‘Waar we bang voor zijn, is dat iemand van ons in een kofferbak gegooid wordt en wordt ontvoerd naar Belarus.’

Kuushynau kwam de gevluchte oppositieleider Svetlana Tichanovskaja een paar keer tegen in Vilnius en merkte dat ook zij maatregelen heeft genomen. ‘Op een afstandje om haar heen zie je altijd bodyguards.’

In tegenstelling tot een jaar geleden ziet Kuushynau nu geen mogelijkheden meer voor de oppositie om de overwinning van de presidentsverkiezingen een jaar geleden af te dwingen. Die ruimte is er niet zolang Loekasjenko onderhandelingen met de oppositie afhoudt. Maar hij gelooft nog steeds in de val van het regime. ‘Onze maatschappij heeft vorige zomer een geweldige stap voorwaarts gezet, iedereen is volledig klaar voor verandering.’ Hij doet in Litouwen mee aan demonstraties bij de Belarussische ambassade en bij kantoren van Europese instituties, waar hij vraagt om zwaardere sancties tegen bedrijven rondom Loekasjenko.

‘Voor een historische gebeurtenis is een jaar eigenlijk niet zo lang’, zegt hij. ‘Maar misschien zeggen we dat wel tegen onszelf om hoop te houden en de werkelijkheid niet onder ogen te zien.’

Een jaar protest en repressie in Belarus

9 augustus 2020
De autoriteiten roepen Loekasjenko uit tot winnaar van de presidentsverkiezingen. Honderdduizenden mensen demonstreren in het hele land. Zij zeggen dat oppositiekandidaat Svetlana Tichanovskaja heeft gewonnen.
Binnen enkele dagen worden 10 duizend mensen gearresteerd. De VN documenteren vijfhonderd gevallen van marteling. Twee demonstranten overlijden in de eerste protestweek door politiegeweld.
Tichanovskaja vlucht naar Litouwen.

17 augustus
Arbeiders van een staatsfabriek jouwen Loekasjenko uit tijdens een toespraak.

23 augustus
Loekasjenko loopt met een machinegeweer door Minsk en maakt toespelingen op meer staatsgeweld.

27 augustus
De Russische president Poetin waarschuwt demonstranten dat Rusland klaarstaat om in te grijpen in Belarus.

september
De laatste vrije oppositiepolitici worden gearresteerd. Loekasjenko laat zich beëdigen tot president. De EU en de VS erkennen zijn presidentschap niet, Rusland wel.

oktober
De oppositie kondigt een landelijke staking aan, maar slaagt er niet in om staatsbedrijven plat te leggen. Deelnemers worden gearresteerd en ontslagen.
Telegramkanaal Nexta, het belangrijkste medium voor informatie over de protesten, wordt als extremistisch bestempeld.
Na lang gesteggel kondigt de EU sancties aan tegen individuen uit Loekasjenko’s regime.

januari 2021
De maker van een sneeuwpop met opschrift ‘Lang leve Belarus’ wordt vervolgd voor het houden van een illegaal protest. Een demonstrant krijgt vijf jaar celstraf en overlijdt vier maanden later in de gevangenis.
In een gelekte audio-opname zegt een regeringslid dat er speciale interneringskampen komen voor politieke gevangenen.

februari
Twee journalisten krijgen twee jaar celstraf, omdat ze verslag deden van een rouwbijeenkomst voor een demonstrant die omkwam door politiegeweld.

maart
Ruim tweehonderd arrestaties bij de eerste demonstraties na een winterstop. De opkomst is veel kleiner dan voor de winter.

april
Een medewerker van een kinderdagverblijf wordt ontslagen en beboet wegens een wit-rood laken op haar balkon. Dat zijn de oppositiekleuren.

mei
Het regime kaapt een Ryanair-passagiersvliegtuig en arresteert twee passagiers: journalist Raman Pratasevitsj en zijn vriendin.
De autoriteiten halen Tut.by, de laatste onafhankelijke nieuwssite, uit de lucht en arresteren de werknemers.

juni
De EU stelt sancties in tegen delen van de Belarussische economie. Belarus slaat terug door duizenden migranten uit Irak illegaal de EU-grens met Litouwen over te zetten.

juli
Het aantal politieke gevangenen loopt op tot 587, meldt mensenrechtenorganisatie Viasna. De bestuurders van Viasna worden gearresteerd.

augustus
Atlete Kristina Tsimanoeskaja is in Tokio gevlucht naar de Poolse ambassade uit angst voor represailles. Ze had op Instagram kritiek geuit op haar coaches. Ze is nu in Polen.
Het lichaam van activist Vitali Sjisjov is opgehangen gevonden in een park in Kiev.

Meer over