De letters zelf zijn de kunst

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: lamp.

null Beeld
Beeld

Als westers kunsthistoricus naar een museum voor niet-westerse kunst gaan, moet te vergelijken zijn met een sterrenkundige die ineens een ander heelal mag bestuderen. Niets is vertrouwd, weinig kennis paraat. Geoefend kijken helpt wel, maar hoe voorwerpen werden gebruikt of waar de verhalen over gaan waaruit je scènes ziet, laat staan de symboliek ervan - allemaal onduidelijk. Een beetje wankel werd ik er wel van.

Het was in het ongelooflijk charmante verzamelaarsmuseum The David Collection in Kopenhagen, dat de grootste collectie van islamitische kunst in Europa herbergt, alsof ik weer voor het eerst keek. Gefascineerd maar met een hoofd vol vraagtekens. Gelukkig kreeg iedere bezoeker een iPad mee waarop bij elk object informatie verscheen. De miniatuurvoorstellingen uit de Arabische literatuur, uitgesneden kalligrafieën, gouden kistjes en lampjes, traktaten en korans, ik had de woorden er harder bij nodig dan normaal.

Bij deze tegel - zo helder blauw dat ik nauwelijks kon geloven dat hij 800 jaar oud is - viel op hoe de letters de kunst zelf zijn. Ze zijn zo sierlijk en vloeiend dat het voorstellingen op zichzelf worden. In de begeleidende tekst werd verwezen naar een beroemde soera uit de Koran - een soort psalm. Die gaat over licht. Er staat een Engelse vertaling bij, ik citeer hier een van de Nederlandse: 'God is het licht van de hemel en aarde. Dat licht is als een nis waarin zich een lamp bevindt; een lamp in gegoten glas besloten; het glas is als een lichtende ster. Het is verlicht met de olie van een gezegende boom, noch uit het Oosten, noch uit het Westen. Er is maar weinig nodig om deze olie licht te doen geven, zelfs als ze door geen vuur is aangemaakt. Dit is licht met licht.'

En toen zag ik de lampjes. Op de tegel staan niet alleen Arabische letters, het zijn letters in twee nissen; reëel en abstract tegelijk. Die nissen vormen de mihrab, waartoe de gelovige zich richt bij het bidden. Zo'n plek kan in een moskee een echte nis zijn, of een object in de vorm van een nis, zoals hier. Boven in elk nisje op de tegel hangt een olielampje. Ik vroeg me af wat er geschreven staat; was het die soera over licht?

Mihrab tegel. 13de eeuw, Kashan, Iran Aardewerk van gemalen glas en klei (céramique siliceuse), 50,5 x 32 cm Museum David Collection, Kopenhagen Beeld RV - The David Collection, Copenhagen
Mihrab tegel. 13de eeuw, Kashan, Iran Aardewerk van gemalen glas en klei (céramique siliceuse), 50,5 x 32 cm Museum David Collection, KopenhagenBeeld RV - The David Collection, Copenhagen

De eerste collega met een islamitische achtergrond las geen Arabisch, de tweede wel. Sakir Khader is niet alleen een goede journalist, hij is ook de sleutel tot een wereld waar velen van ons niet bij kunnen, zo bleek al uit geprezen reportages, waarvan er een werd genomineerd voor een Tegel (de journalisten-Oscars) en een ook werd gepubliceerd door de BBC. Met lichte schroom kwam ik met mijn kunstvraagje aan zijn tafel. Die soera an-Noer, of al-Nur, herkende hij meteen. Het is inderdaad een bekend vers, een gebruiksgedicht zoals 1 Korintiërs 13 dat bij christenen is (over de Liefde: 'alles verdraagt ze, alles gelooft ze, alles hoopt ze, in alles volhardt ze. De liefde zal nooit vergaan'). Ik kreeg meteen een YouTube-link van zijn favoriete reciteur die de soera met deinende stem voorzingt.

Maar met de letters lag het lastiger. Logisch, alsof ík 13de-eeuws Nederlands zou kunnen lezen. Met 17de-eeuws struikel ik al royaal. De volgende dag hoorde ik dat het klassiek Arabisch is - net niet leesbaar, maar wel met herkenbare vormen.

Mihrab tegel

13de eeuw, Kashan, Iran
Aardewerk van gemalen glas en klei (céramique siliceuse), 50,5 x 32 cm
Museum David Collection, Kopenhagen

Het museum stuurde me op verzoek de vertaling, die dus níét het lichtvers bleek maar een tekst over God en de Nacht van de Macht, wanneer de hemel open staat en de engelen neerdalen.

Deze lampjes beschijnen dus de woorden, die misschien als gebeden bedoeld zijn. Het kleine oude detail verbeeldt de soera an-Noer: het goddelijke licht dat alles verheldert.

Meer over