Column

De lange en de korte angst

'De onderwereld maakt geen onderscheid meer': angst is 'hondenkoppig plomp'of 'hagedissig fijn'.

Jean-Pierre Geelen
Een groepje schoolkinderen heeft de liquidatie in Zaandam gezien, waarbij een dode gevallen. De schietpartij vond plaats bij de J. Kruijverstraat in de Noord-Hollandse plaats. Beeld anp
Een groepje schoolkinderen heeft de liquidatie in Zaandam gezien, waarbij een dode gevallen. De schietpartij vond plaats bij de J. Kruijverstraat in de Noord-Hollandse plaats.Beeld anp

Wrang beeldrijm: als iets opviel aan dat ene snapshot van de in zwart gehulde schutter van de Zaandamse liquidatie, is het de compositorische gelijkenis met Parijs, begin dit jaar - Charlie Hebdo. Zelfde invalshoek, zelfde grauwe kleuren, zelfde automatische geweer; dader links, slachtofffer rechts op de grond.

Slachtoffer Lucas Boom, alias 'Puk', probeerde nog te ontkomen, maar zakte na vijftig meter in elkaar, wist Peter R. de Vries fijntjes te melden in het sterrennieuws van RTL Boulevard. 'De schutter liep nog op hem af, om hem een genadeschot te geven.' Wéér Parijs.

Albert Verlinde: 'Waar zijn we in terechtgekomen?'

Ook bij de schoolkinderen die het zagen gebeuren, zat de angst er goed in. 'Ik was een beetje bang en raakte wel geschrokken', zei een van hen in RTL Nieuws, 'met toestemming van de ouders'.

Door een moord zo dicht bij een school loopt iederéén gevaar, verspreidde RTL Nieuws het angstvirus: 'De onderwereld maakt geen onderscheid meer.'

Nog meer verontrusting in RTL Nieuws: kabelexploitant Ziggo volgde en bewaarde het exacte kijkgedrag van tv-kijkers, om zo later gerichte aanbiedingen te doen. Zulke metingen zouden de kijkcijfers wel een stuk betrouwbaarder maken dan nu. Maar het blijft een niet normaal gedragspatroon. Ieder die wel eens een paar schoenen heeft gegoogeld zal het herkennen. Facebook, Google, de AH-Bonuskaart: ze doen niet anders. Maar dit ongevraagde oog ging verder, aldus een vrouw van Bits of Freedom: 'Het verplaatst zich nu naar je woonkamer. Jij zit op de bank tv te kijken, blijkt de tv terug te kijken.' The Circle van Dave Eggers is geen fictie.

'Je hebt de lange angst en de korte angst', doceerde de Roemeens-Duitse dichteres Herta Müller in de 2Doc Het alfabet van de angst (VPRO). De korte angst is de alledaagse van iedereen, voor ongelukken of liquidaties op straat. De lange is 'de institutionele angst die de staat veroorzaakt door onderdrukking'. Müller: 'Daar doe je niks tegen. Je weet dat die er is en je kunt hem niet veranderen.'

De Nobelprijswinnares kon het weten: in een mooi, verstild schrijversportret - een genre dat ten onrechte onder druk staat - schetste zij het gebroken leven in het Roemenië onder Ceaucescu en zijn geheime dienst. De angst was 'hondenkoppig plomp', soms ook 'hagedissig fijn', wanneer de staat weer eens wilde dat je niets merkte van de geestelijke terreur.

In Ceaucescu geloofde niemand, enkel hijzelf, zei Müller. 'Maar het werkte door angst. Dat is het krankzinnige, wat zo monsterlijk is.'

Zelfs na haar vertrek uit Roemenië, drie jaar vóór de val van de dictator, werd ze nog met de dood bedreigd door de geheime dienst. Haar halve vriendenkring is dood, alle gevallen zijn 'aanvechtbaar'. Ze heeft geluk gehad dat niet zij is vermoord, zei ze. Onverdiend, want: 'Geluk kun je niet verdienen.'

Müller raakte aan het einde van de film - geregisseerd door John Albert Jansen, maker van eerdere schrijversportretten - wanhopig over het doorvragen over haar verleden.

Ze maakt collages van woorden in verschillende typografie, waardoor die losse woorden elk hun eigen rol spelen. De taal van de macht is immers even vreemd als de macht van de taal. De kwelling om over te schrijven en daarvoor steeds weer naar de kern van de angst en de repressie te moeten, is haar behoefte ervan verlost te raken. Machteloos: 'Taal maakt niet vrij.'

Waar zijn we in terechtgekomen?

Ceaucescu in 1989. Beeld afp
Ceaucescu in 1989.Beeld afp
Meer over