De kroonprins van Pechtold is ook een 'kereltje'

In maniertjes is hij parmantig en ouwelijk, in het debat snaaks en gevat. Bij de Amsterdamse D66-voorman Jan Paternotte brandt diep van binnen een afkeer van de sociaaldemocratie. Hij is bezig in Amsterdam een bestuurscollege te vormen zonder PvdA. Tekst

(VLNR) Laurens Ivens (SP), Jan Paternotte (D66) en Eric van der Burg (VVD) geven een korte toelichting op het coalitieakkoord tussen de drie partijen in AmsterdamBeeld anp

De Amsterdamse D66-leider Jan Paternotte (30) blaakt van zelfvertrouwen. Op 2 april twitterde de winnaar van de gemeenteraadsverkiezingen in Amsterdam: 'Secretaris-generaal van het ministerie van Algemene Zaken Kajsa Ollongren wordt wethouder voor D66 in Amsterdam'. Een coalitiepartner was nog niet in zicht. De onderhandelingen over een nieuw stadsbestuur moesten nog beginnen.


Aangevoerd door Paternotte sloopte D66 de rode burcht Amsterdam. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog is de PvdA er niet de grootste. D66 won in maart de verkiezingen met grote cijfers en verdubbelde zijn zetelaantal. Het helpt wel, veertien zetels, maar ook met zeven zetels ontbrak het Paternotte niet aan zelfvertrouwen.


Zelfs toen zijn partij acht jaar geleden in de peilingen landelijk op nul zetels stond, was er geen spoor van twijfel te bespeuren. Paternotte is zelfverzekerd geboren. Hij weet wat hij wil: zo hoog mogelijk eindigen in de politiek. Als D66'er.


Jan is een optimist, zegt Reinout de Vries, vriend van Paternotte en diens opvolger als voorzitter van de Jonge Democraten. 'Toen we op nul zetels stonden, hadden we hem hard nodig om naar boven te kunnen kijken.'


Hij was er vroeg bij. Volgens zijn moeder volgde Jan als 10-jarige met een blocnote op schoot de verkiezingsuitslagen op tv en noteerde hij ijverig de zetelverschuivingen. Op zijn elfde wierf hij namens het Wereldnatuurfonds adoptieouders voor zeeschildpadden.


Vier jaar later sloot hij zich aan bij de Jonge Democraten, de jeugdafdeling van D66. Het sociaal-liberale pragmatisme van D66 en het groene imago spraken hem aan.


De JOVD was geen optie. Dat zijn jongeren die het leuk vinden op een partijcongres in een pak rond te lopen, een sigaar roken en zeggen dat het verschrikkelijk is waar het heen gaat met dit land. Van die miniatuur-Wiegeltjes moest hij niks hebben. Ook de GroenLinks-jongeren vielen af, die willen zo veel mogelijk demonstreren, net als SP'ers. De Jonge Socialisten kwamen niet bij hem op.


Paternotte verenigt twee uitersten. In maniertjes parmantig en ouwelijk. Zoals hij uit zijn raadszetel verrijst bij het stemmen en stram rechtop gaat staan, handen op de rug; of zoals hij zittend bedachtzaam de toppen van zijn vingers tegen elkaar zet - je geeft hem zo tien jaar meer.


In het debat is hij snaaks en gevat, soms regelrecht kwajongensachtig. Fracties die zich op de vlakte hebben gehouden, dankt hij met een ondeugend lachje voor hun kritiekloze bijdrage.


Zijn mimiek verraadt dat kereltje Paternotte tevreden is over zijn eigen interrupties, de triomfantelijke grijns laat zich niet onderdrukken. Kereltje Paternotte, vrij naar kereltje Pechtold van columnist Jan Blokker, die Alexander Pechtold 'kereltje' noemde als de D66-leider weer eens had geprobeerd zich af te zetten tegen het kabinet.


Als Paternotte gnuivend van de interruptiemicrofoon terugloopt naar zijn zitplaats, zien zijn politieke vijanden het bewijs dat het hem vooral om het politieke spel te doen is. Meer om de rappe uithaal dan de lange termijn, het gaat hem om tikken uitdelen, debatten winnen.


Dat is een van de redenen waarom hij als oppositieleider de afgelopen periode hoegenaamd niets heeft binnengehaald en het college van PvdA, VVD en GroenLinks zelden of nooit uit elkaar heeft kunnen spelen. Nu komt een compromis tussen die drie vaak neer op wat D66 wil, en hadden ze de zaak dichtgetimmerd, maar toch.


Het kereltje was de afgelopen periode wel het enige raadslid dat burgemeester Van der Laan op de huid zat. Het knetterde geregeld tussen die twee, vooral als het ging om preventief fouilleren, cameratoezicht en 24uurshoreca.


Hij is een scherp debater, kan razendsnel van floret wisselen en leunt bijtijds achterover als anderen een tegenstander aftroeven. Kent zijn zaakjes, heeft de cijfers paraat en kan putten uit een geweldig geheugen.


Paternotte is geen begenadigd redevoerder, daarvoor spreekt hij te monotoon en benadert hij een vraagstuk te klinisch. Als een ingenieur die de draagkracht van een viaduct voorrekent.


In zijn jonge jaren was Paternotte het type van-dik-hout-zaagt-men-planken. Als voorzitter van de Jonge Democraten noemde hij premier Balkenende een politiek onbenul en babyboomers profiteurs.


In die tijd trok hij de aandacht door Geert Wilders voor de voeten te lopen bij diens kruistocht tegen de Europese grondwet. Met een caravan, geschilderd in EU-blauw met gele sterren, stalkten de Jonge Democraten de PVV-leider en deelden ze pro-Europa-folders uit. Sindsdien geniet hij de steun van Pechtold, die niet veel later aantrad als politiek leider van D66.


Alles wat Paternotte doet, staat in het teken van de politiek. Zo keek hij een paar maanden in de keuken bij Roger van Boxtel, fractievoorzitter van de D66-fractie in de Eerste Kamer.


Van Boxtel kreeg 'een politiek dier' over de vloer. 'Jan heeft een goed gevoel voor zijn omgeving, weet wat de overeenkomsten met andere partijen zijn en ziet waar de fricties zitten.'


Als student won hij 64 duizend euro met de tv-quiz Lotto Weekend Miljonairs. Dat bedrag had hij verdubbeld als hij niet was afgehaakt. De volgende vraag luidde: welk dier wordt ook prairiewolf genoemd? Coyote. Was een eitje geweest voor Paternotte.


Een deel van het prijzengeld stopte hij in een waarnemingsmissie naar Amerika tijdens de presidentsverkiezingen in 2008. De verkiezingen die Obama in het Witte Huis brachten.


Met aan flyers geniete condooms probeerde Paternotte tijdens zijn eerste gemeenteraadscampagne, in 2006, jonge kiezers voor zich te winnen. Onder het motto 'de eerste keer vergeet je nooit meer' overviel hij de maagdelijke kiezer onder studenten.


Het mocht niet baten. D66 behaalde twee zetels, Paternotte stond zevende op de lijst. Met zijn 22 jaar was hij het jongste kandidaat-raadslid in Amsterdam.


'Je mag 's nachts wel naar de hoeren, maar niet op een terras zitten.' Paternotte verwoordt graag onomfloerst wat hij wil: ruimere openingstijden voor de horeca. Als Amsterdam een wereldstad wil zijn, moet het bruisen, liefst de klok rond. Amsterdammers bepalen zelf wel wanneer het bedtijd is.


Een verbod op tv's op terrassen tijdens een groot voetbaltoernooi en andere 'kneuterigheid'? Paternotte weet wel waar dat vandaan komt: 'die typische PvdA-manier van denken dat we alles moeten ordenen.'


Daarmee zijn we bij een van zijn drijfveren: diep van binnen brandt een afkeer van de sociaaldemocratie, die denkt alles te moeten regelen. Al zal Paternotte dat nooit hardop zeggen, daarvoor is hij te veel politicus, je weet nooit wanneer je de sociaaldemocraten nodig hebt.


Die weerzin is vier jaar geleden alleen maar sterker geworden. In 2010 hakten de democraten in op de PvdA, toen nog soeverein heerser over Amsterdam. Zonder strategisch plan, stelde D66 later zelf vast. De PvdA moest van zijn troon worden verjaagd, hoe en met wie, daarover was amper nagedacht. De partij boekte niettemin vijf zetels winst; die werd niet verzilverd.


Doordat D66 tijdens de onderhandelingen over een nieuw stadsbestuur onhandig bleef opereren, gooide de PvdA op het laatste moment de deur dicht. Die was de verwijten beu en bovendien bevreesd voor problemen met de amateurs van D66. Paternotte had volop meegepraat over het nieuwe stadsbestuur.


Teleurgestelde D66-stemmers plakten stickers in Amsterdam met 'Ik wil mijn stem terug'. De afgang kostte de lijsttrekker en de afdelingsvoorzitter de kop. De campagneleider werd gespaard. Dat was Paternotte.


Hij heeft er veel van geleerd. De laatste verkiezingen heeft Paternotte slim geopereerd, hij ging niet frontaal in de aanval en week als anderen elkaar in de haren vlogen. Geen fouten maken, luidde de opdracht, meedeinen op de golf die Pechtold door het land liet slaan. Een onberispelijke campagne is een huzarenstukje, Paternotte flikte het.


Vastberaden is Paternotte na de verkiezingen verder gegaan. Hij weekte GroenLinks los van de PvdA, stelde een 'hervormingsagenda' op met GroenLinks en wist die partij zo ver te krijgen met de VVD te gaan praten om gedrieën een coalitie te vormen.


Paternotte gaat voor de double kill. De PvdA is al onttroond als grootste partij, de volgende klap is de sociaaldemocraten uit het college houden. Ook dat zou voor het eerst zijn sinds 1946. Deze of volgende week wordt duidelijk of hij in zijn opzet slaagt.


Paternotte blijft in de gemeenteraad om zijn veertienkoppige fractie te leiden. Hoewel zelf nog jong van jaren is hij de enige met ervaring in de raad en zal hij al zijn talenten moeten aanspreken om de fractie te behoeden voor ongelukken. Als hij ook voor deze test slaagt, ligt Den Haag voor het grijpen. Niemand twijfelt eraan dat Paternotte Amsterdam beschouwt als opstapje.


In 2010 lonkte Den Haag al. Pechtold had hem op de lijst voor de Tweede Kamerverkiezingen gezet, op de twaalfde plaats. Op voorwaarde dat eeuwige student Paternotte zou afstuderen. Dat lukte. Met de Kamerzetel niet. D66 behaalde tien zetels.


Waar eindigt Paternotte? Senator Van Boxtel: 'Als ik deze vraag beantwoord, loop ik het risico dat ik hem bombardeer tot kroonprins. Daarmee loopt het meestal slecht af. Ik durf wel te zeggen dat D66 nog jaren plezier van hem zal hebben.'


Reinout de Vries, vriend en partijgenoot: 'Misschien wordt hij ooit nog eens burgemeester van Amsterdam. Maar dan wel gekozen.'

CV

1984Geboren in 's-Hertogenbosch


1996-2002Christelijk Gymnasium Utrecht


2002-2008Internationale betrekkingen, Universiteit van Amsterdam, bachelor behaald.


2003-2005Vicevoorzitter en voorzitter Jonge Democraten


2006-2010Duoraadslid voor D66, Amsterdam


2009-2012Internationaal recht, UvA, afgerond met master European Union Law


2010Uitgeroepen tot beste raadslid van Nederland


2010-2014Gemeenteraadslid Amsterdam, vanaf 2011 fractievoorzitter. Vanaf 2012 Adviseur van de publieke sector en gespreksleider bij het Amsterdamse adviesbureau &Maes


Jan Paternotte is getrouwd en woont in Amsterdam

Meer over