DE KRITIEKBALANS

HET is beter te geven dan te ontvangen. Dit stichtende woord wordt vooral gebruikt ter aansporing van het geven van geld, geschenken en andere liefdadigheden....

De stand van de gaven, de geefbalans, wordt bewust, maar op niet al te nadrukkelijke wijze bijgehouden en zo ontstaat een subtiel evenwicht in sociale relaties. Geven en ontvangen vormen het cement van de samenleving.

Zou dit ook opgaan voor het geven en ontvangen van kritiek? Kritiek is een vorm van loyaliteit. Je bewijst ermee dat je je iets gelegen laat liggen aan de persoon, de meningen of bevindingen van de bekritiseerde. Onverschillig voorbijgaan aan de meningen of de prestaties van anderen is soms erger dan een flinke emmer kritiek uitstorten.

Toch kunnen maar weinig mensen goed tegen kritiek. Het maakt niet uit in welke sector van de samenleving de kritiek wordt geuit: in persoonlijke relaties, in de politiek, in de media, kunst of wetenschap. Vorig jaar ging een acteur op de vuist met een toneelcriticus. De afgelopen week hebben we enkele staaltjes van de kunst van het kritiseren kunnen waarnemen: Bolkestein versus Schreuders, Schreuders versus Bolkestein, Wallage versus Bolkestein, Nova versus Wijers, politici versus Nova.

Zelf was ik uitgenodigd op een conferentie om samen met een journaliste, een politicus en enkele collega-wetenschapsbeoefenaren kritiek uit te oefenen op een zo juist gepubliceerd wetenschappelijk boek. Daarvan is mij één ding bijgebleven: ook in de wetenschap wordt kritiek zelden op prijs gesteld. Men wil voor alles geprezen worden.

Toch valt er juist veel te leren van kritiek en van de manier van kritiseren. Kritiek kan slordigheden in denken, in taalgebruik of in het gebruik van bronnen aanwijzen. Bolkestein had zich niet voldoende op de hoogte gesteld van de levensgangen van Schreuders, maar zich er wel een mening over veroorloofd. Kritiek corrigeert. Schreuders antwoordt mild en enigszins ironisch, maar komt ten slotte toch met het voorspelbare tu quoque. Kritiek op de criticus. De kritiekbalans treedt in werking en anders dan bij de geefbalans is de werking hiervan vaak destructief voor de continuiteit van sociale relaties: het cement van de samenleving valt er langzaam door uit elkaar, het begint te verbrokkelen. Wijers wilde niet met Nova praten. De sociale relaties verstommen.

Als de kritiek eenmaal geuit is, komt er een spervuur van verwijten over en weer. Zakelijke kritiek wordt al snel vermengd met ad hominem argumenten (Wallages kritiek in de Tweede Kamer op Bolkesteins Bosnië-standpunt). Tenzij men blijft beseffen dat kritiek een vorm van loyaliteit is, zet ze de relatie of de coalitie op het spel. De eerste steen is nog niet geworpen of een stenenregen verduistert de hemel. Kritiek lokt heviger kritiek uit.

In persoonlijke relaties is de kunst van het kritiseren de slechtst beoefende. Veel relaties gaan eenvoudig kapot omdat men ofwel het hart nooit weet te luchten ofwel dat op zo'n manier doet dat de kritiekbalans volledig uit haar evenwicht raakt. De wapenwedloop op een vierkante meter. Redelijkheid raakt vaak zoek.

Het kunnen verdragen van kritiek was een van de criteria voor toetreding tot de befaamde Oneida-gemeenschap, een commune in de Verenigde Staten die het lange tijd heeft uitgehouden, van 1848 tot 1879. De oprichter en leider van de gemeenschap, John Noyes, weet dit einde aan het verval van wat hij noemde mutual criticism. Maar uiteindelijk is de commune juist door de wigdrijvende werking van kritiek uit elkaar gevallen.

Deze uiteenlopende effecten van de geefbalans en de kritiekbalans weerspiegelen de verschillende vormen die sociale relaties hebben. De geefbalans wordt beheerst door symmetrische codes, waarin geschenken de aard en de intensiteit van persoonlijke relaties symboliseren. Je mag zelden grotere dingen geven dan je ontvangen hebt, je mag niet te veel geven en niet te veel tegelijk. Wederzijdse generositeit houdt de relaties gaande.

Wederzijdse kritiek wordt beheerst door asymmetrie. Ze houdt relaties zelden gaande. Critici gaan elkaar mijden. Dat is jammer. Er is een open geest voor nodig om kritiek te kunnen verdragen en er voordeel uit te halen. In principe zijn er voldoende mogelijkheden voor. Door kritiek kun je pertinente fouten verbeteren. Als je je niet goed hebt uitgedrukt of verkeerd bent verstaan, krijg je de kans je bedoeling beter onder woorden te brengen. Misverstanden kunnen uit de weg worden geruimd om zodoende de echte meningsverschillen boven water te krijgen. Onzorgvuldig bronnengebruik kan worden hersteld.

Soms, en dat is het leukste bij wederzijdse kritiek, hebben de partijen bij nader inzien of na precisering allebei gelijk. De lucht klaart op en de sociale relatie wordt er sterker van. Goede kritiek is een geschenk uit de hemel.

Meer over