De kracht van het detail

Hij is dol op verhalen die nog niemand kent, en dus is Ad van Liempts grote documentaireserie over de Tweede Wereldoorlog niet alleen gebaseerd op dagboeken, maar ook op nieuw onderzoek....

Coen Verbraak

Voor de NPS zag het er twee jaar geleden nog beroerd uit. De omroep kon van staatssecretaris Medy van der Laan maar het beste worden opgeheven.

Ad van Liempt (58) weet het nog precies. Hij zat begin 2006 met de redactie van Andere Tijden te vergaderen en zag alleen maar bedrukte gezichten. ‘Overal terneergeslagen koppen die uitstraalden: het wordt niks meer, we worden toch opgeheven. Toen heb ik gezegd: ik vind jullie veel te gelaten. Ik stel voor dat we een grote sprong naar voren maken. We moeten programma’s ontwikkelen die onontkoombaar zijn. Dan kan niemand meer om ons heen. Geef me een beetje tijd om met mensen buiten de deur te gaan praten over nieuwe plannen.’

Inmiddels is het tij gekeerd. Medy van der Laan is hooguit nog een obscuur onderwerp voor een uitzending van Andere Tijden. Maar tijdens die sombere vergadering werd wél het fundament gelegd voor twee grote televisieseries waarmee de NPS zich de komende tijd zal profileren: dit najaar begint Het verleden van Nederland (een co-productie met IDTV, gepresenteerd door Charles Groenhuijsen). Najaar 2009 volgt De oorlog, een negendelige serie documentaires over de Tweede Wereldoorlog, met Rob Trip als anchorman.

Van Liempt is druk bezig met de voorbereidingen. En hij heeft net zijn nieuwe boek afgerond: DOS – Het wonder van Utrecht, over dat ene glorieuze seizoen (1957 - 1958) waarin de Utrechtse voetbalclub na een zinderende finale tegen Enschede de landstitel veroverde.

In Het wonder van Utrecht reconstrueert Van Liempt de aanloop naar het landskampioenschap van DOS. Met een scherp oog voor details. Van het lepe steekpassje van Abe Lenstra dat in de beslissende wedstrijd een doelpunt inluidt voor Enschede – de goal wordt afgekeurd – tot het kampioensdiner na afloop (met paling op toast, champignonsoep, Wiener kalfsschnitzel en koek met ijs toe). Daar houdt hij van: gedetailleerd schrijven. ‘De bewijskracht zit in het detail. Je gelooft zo’n boek omdat er absurde details in staan.’

Eigenlijk gaat het ook over zijn eigen jeugd; hij ging vaak bij DOS kijken. Van Liempt beschrijft hoe hij als jonge jongen sterspeler Cor Luiten ontmoet, die in het dagelijks leven werkzaam is als kantoorbediende bij de Nutsspaarbank aan de Utrechtse Vondellaan. Hij komt er de inhoud van zijn spaarpot op een spaarbankboekje storten. De stoïcijnse manier waarop de gelouterde aanvaller van DOS met een sleuteltje het spaarpotje opent en in onberispelijk handschrift een bedrag van 4,36 gulden bijschrijft, maakt een onuitwisbare indruk op de jonge spaarder. ‘Zo’n enorme beroemdheid, bezig met mijn spaarpot* Zonder ook maar een spier van zijn gezicht te vertrekken.’

Bezorgdheid

Bezorgdheid
Het boek was er bijna niet gekomen. Toen Van Liempt een jaar geleden met de uitgever afsprak om Het wonder van Utrecht te schrijven, leek het een project dat makkelijk te combineren zou zijn met zijn werk voor de NPS. Maar vorig jaar zomer werd hij ziek: darmkanker. Hij werd geopereerd, begon aan chemokuren en zag DOS intussen steeds verder achter de horizon verdwijnen. Totdat hij zich beter begon te voelen. ‘Na een paar maanden dacht ik: het zou een heel mooi project kunnen zijn om thuis aan te werken.’ Een student deed voor hem archiefonderzoek bij de Koninklijke Bibliotheek. De ‘schoenendozen vol knipsels’ waarmee hij terugkeerde, bleken voor Van Liempt een probate therapie. ‘Ideaal om de zinnen te verzetten. Ik werd er vrolijk van.’

Bezorgdheid
Volgende week ondergaat hij zijn laatste kuur, daarna zou het leven weer normaal moeten worden. Hij vindt het nauwelijks een onderwerp om over te praten. ‘Ik heb geen talent voor bezorgdheid, zeker niet waar het mezelf aangaat.’ Goed, het eerste half uur nadat de dokter het hem vertelde, had hij er ‘even goed de pest in’. ‘Vooral omdat ik het zo vervelend vond voor mijn directe omgeving, voor mijn vrouw en mijn kinderen. Maar de prognose was goed, dus ik dacht direct: dit gaan we winnen. Mijn omgeving was veel bezorgder. Ik was voortdurend aan het temperen: ach, zo erg is het allemaal niet. Daar heb je eigenlijk veel meer werk aan dan aan jezelf.’

Bezorgdheid
Het rare van zo’n periode is, zegt hij, dat je zo op je lichaam gefocust raakt. ‘Ik heb daar nooit enige belangstelling voor gehad. Maar opeens ga je samenvallen met je lijf. Er ontstaan rare bijverschijnselen waarvan je schrikt. Vuurrode handen, dagenlang een knalrode kop* het hoort er allemaal bij. Daarom was dit boek zo ontzettend prettig. Ik kon me volledig richten op iets totaal anders.’

Bezorgdheid
Het wonder van Utrecht zou een prima script voor een aflevering van Andere Tijden kunnen zijn. Maar Van Liempt is niet meer rechtstreeks bij het programma betrokken, sinds hij de leiding heeft overgedragen aan zijn opvolgster. Toch spreekt hij nog steeds over ‘wij’ als het over zijn geesteskind gaat. Andere Tijden is in de afgelopen acht jaar van zijn bestaan oneindig veel beter geworden dan Van Liempt bij de start in 2000 had kunnen dromen.

Bezorgdheid
De missie van het geschiedenisprogramma is volgens de bedenker simpel: ‘Spannende verhalen over vroeger vertellen die we nog niet kennen.’ Daarbij is ‘fascinatie voor de plek’ voor Van Liempt een onmisbaar element.

Bezorgdheid
‘Voor Kopgeld (zijn boek over Nederlandse jodenjagers, red.) heb ik twee fietstochten door Amsterdam gemaakt, langs tien adressen. Ik weet nog dat ik bij een portiek in de Waalstraat was. Daar heeft in de oorlog iemand aangebeld bij de huisbaas: ‘Ik kom de sleutels van nummer 79 II ophalen.’ Waarop die huisbaas zegt: ‘Dat kan niet. Daar wonen de gezusters Van der Kar.’ ‘Ja’, zegt die man, ‘nu nog wel. Maar die worden vanavond op transport gesteld. En dan wil ik er graag in.’ Zó hondsbrutaal, werkelijk onvoorstelbaar. Dan wil ik dus wel op die stoep hebben gestaan. Ik wil zien of het een hoge of een lage stoep is. Die details heb je nodig om het verhaal dichterbij te brengen.’

Bezorgdheid
Die fascinatie voor de plek zal ook in De oorlog een belangrijk aspect worden. De serie is daarnaast grotendeels gebaseerd op dagboeken uit de oorlogsjaren. Die zijn volgens de makers nou eenmaal betrouwbaarder dan ooggetuigen die zestig jaar na dato in hun herinnering moeten graven. Bovendien zullen de resultaten van nieuw onderzoek naar de oorlog centraal staan.

Bezorgdheid
‘We realiseren ons bijvoorbeeld nauwelijks dat er na mei 1940 een enorme economische hausse ontstond. In één klap was er geen crisis meer en was de werkeloosheid opgelost. De industrie draaide door de orders van de Duitsers op volle toeren. We hebben een bedrijf gevonden dat daardoor enorm opbloeide. Aan de hand van de dagboeken van de directeur proberen we dat te reconstrueren.’

Vanaf de stoeprand

Vanaf de stoeprand
De Tweede Wereldoorlog leeft nog altijd enorm, heeft Van Liempt geconstateerd. Toen hij drie jaar geleden voor Andere Tijden een special maakte met amateurbeelden uit de oorlogsjaren – ‘de oorlog, gefilmd vanaf de stoeprand’ – keken daar bijna anderhalf miljoen mensen naar. Ook in de nieuwe serie zal het vooral gaan om het perspectief vanaf de stoeprand. ‘Het gaat om het verhaal van gewone mensen.’

Vanaf de stoeprand
De makers willen zich verre houden van moralisme, zegt de eindredacteur. Dat is wel een essentieel verschil met De Bezetting van Loe de Jong. Bij het maken van de hernieuwde versie van die serie, eind jaren tachtig, werkte Van Liempt anderhalf jaar nauw met De Jong samen. ‘Eén van de interessantste periodes uit mijn loopbaan. Ik laafde me echt aan zijn kennis. Op dat vlak kon niemand tegen hem op. Hij heeft Rauter gesproken in de cel. Hij mocht als enige koningin Wilhelmina interviewen over de jaren in Londen. Van dat gesprek mocht hij geen aantekeningen maken. In de trein terug heeft hij als een bezetene alles wat hij zich ervan herinnerde opgeschreven.’

Vanaf de stoeprand
De Jong zou de hernieuwde serie in 1989 ook zelf presenteren. Vlak voor aanvang kreeg hij een hersenbloeding. ‘Hij heeft nog keihard gewerkt, heeft twee keer per dag logopedie genomen.’ Toch was zijn spraakvermogen te zeer aangetast. Het pijnlijke was alleen dat De Jong daar anders over dacht dan zijn eindredactie. ‘Toen moest ik samen met twee anderen die gruwelijke boodschap gaan brengen: het spijt ons, maar het gaat zo echt niet. Dat was een verschrikkelijk moment. Om die grote man zo te zien lijden* daar denk ik met afgrijzen aan terug.’

Vanaf de stoeprand
Met Andere Tijden, de nieuwe NPS-series over het verleden en In Europa van de VPRO lijkt geschiedenis een vast bestanddeel van het televisieaanbod te zijn geworden. Van Liempt heeft ‘ontzettend genoten’ van In Europa. ‘Ook omdat ik niet leed aan de twee misverstanden die over deze serie bestaan. Het is niet ‘de geschiedenis van Europa’, het zijn historische schetsen. Vaak zeer goed gekozen, waardoor die schetsen iets veel breders zeggen over de geschiedenis. Dat is de kracht van mooie televisie.’

Vanaf de stoeprand
Maar wat Van Liempt node miste, was die fascinatie voor de plek. ‘Die voelde ik niet. De reden is simpel: Geert was er niet bij. Die zat al die teksten in te spreken op het station van Haarlem, maar had geen tijd om mee op reis te gaan. De aanwezigheid van degene die het verhaal vertelt, op de plek zelf, is essentieel. Dat voel je als kijker direct.’

Vanaf de stoeprand
Vanaf mei komt er weer een nieuw programma over geschiedenis bij: Andere Tijden Sport. Met vier uitzendingen over het EK, en vijf programma’s over de Olympisch Spelen. Van Liempt vertelt het glunderend. ‘Ik kan gewoon niet wachten, zo leuk wordt het.’

Vanaf de stoeprand
Dat is het mooie aan Andere tijden, vindt hij. ‘Er heeft zich echt een school gevormd van hoe je geschiedenis op televisie brengt. We hebben thema-avonden gemaakt over kruisraketten en Elfstedentochten. Het is een kenniscentrum geworden waaruit allerlei nieuwe initiatieven ontstaan, zoals De oorlog. Vroeger hadden we ook wel geschiedenisprogramma’s, maar na afloop van zo’n serie ging iedereen als een zandverstuiving uiteen. Het archief was weg, de draaiboeken waren verdwenen. Nu is er continuïteit. We bewaren alles, we houden onze netwerken intact. Eigenlijk bewaken we ons geheugen.’

Meer over