De kopieermachine van Hilversum

RTL 4 kopiëert een succesvol muziekprogramma van de KRO en komt net als de NOS met een ombudsmanprogramma. Blijft er nog wel voldoende onderscheid tussen de televisiekanalen?...

IN Vertel 't RTL, een van de nieuwe programma's van RTL 4, kunnen kijkers hun opmerkingen en klachten kwijt over de zender. Presentatrice Vivian Boelen roept naar aanleiding van kijkerspost programmamakers ter verantwoording. Denk niet dat het bij een goedmoedig vraag- en antwoordspel blijft. Boelen rust pas wanneer zij daadwerkelijk uitleg heeft gekregen.

Goed idee, zo'n ombudsvrouw. De BBC bracht een soortgelijk programma, Bite Back, vanaf 1991 tot maart van dit jaar. Channel 4 behandelt nog steeds vragen van kijkers in Right to Reply. Het is onderhoudende televisie; drijfveren van makers kunnen nogal afwijken van wat kijkers in hun werk zien.

De publieke omroep kwam twee maanden geleden ook met een dergelijk plan. Tijdens een presentatie zei NOS-voorzitter Gerrit Jan Wolffensperger 'meer verantwoording' te willen afleggen aan de samenleving. Onderdeel van dat voornemen: een spreekuur op televisie waarin klachten van kijkers worden behandeld. Wanneer dat van start gaat, is nog onbekend.

Een nieuw programma met identieke doelstellingen bij zowel de publieke als de commerciële omroep - het is allerminst ongewoon. Op de Nederlandse televisie dreigen de begrippen publiek en commercieel in elkaar over te vloeien.

Onder invloed van de commerciële zenders is de publieke omroep sinds het begin van de jaren negentig hard gaan nadenken over kijkcijfers en doelgroepen. Publieksvriendelijke televisie is het resultaat. Met onder meer populaire aria's (TROS), voetbal (NOS), Bart de Graaff (BNN), keuvelende koks (AVRO) en shows waarin Bekende Nederlanders een aai over de bol krijgen (VARA), proberen omroepen een breed publiek aan zich te binden.

RTL 4 blijkt nu op zijn beurt bereid van de publieke omroep te leren. Bij het grootste commerciële station is plots het inzicht doorgebroken dat er in het leven meer is dan zeepbellen, loterijen en polonaises. Programmadirecteur Bert van der Veer stelde het dinsdag, tijdens de bekendmaking van de winterprogrammering, onomwonden vast: 'Inhoud heeft de toekomst.'

Indien de herprofilering van RTL 4 slaagt, komt er definitief een einde aan het clichébeeld van smaakvolle publieke kanalen tegenover boertige commerciële zenders. Het onderscheid is dan hooguit te duiden als gesubsidieerde televisie tegenover televisie die geheel afhankelijk is van reclame-inkomsten.

Het verdwijnen van de grenzen tussen de zendgemachtigden komt tot uiting in de transfers van televisie-presentatoren. De kijker kan niet meer op gezichten afgaan om vast te stellen bij welke zender hij is beland. Mariska Hulscher ruilde Veronica voor de NCRV in. RTL 4 nam Manuëla Kemp, ex-RTL, weer van de KRO over. Minoesch Jorissen, die volgens Van der Veer 'zat te verpieteren bij de NCRV', is het nieuwe gezicht van Eigen Huis & Tuin (RTL 4). Mieke van der Wey, ex-VARA en ex-NPS, komt in dienst bij de NCRV. Ex-VARA-man Pieter Jan Hagens ging naar Veronica en belandde vervolgens bij de NPS. Die omroep verlaat hij nu om in het komende seizoen namens de AVRO Netwerk te gaan presenteren.

Het einde van deze stoelendans lijkt nog niet in zicht. In mei vertelde RTL 4-baas Van der Veer in Vrij Nederland het geen probleem te vinden wanneer Henny Huisman, een van de grote namen van RTL 4, een show voor de TROS zou maken. 'Het tijdperk dat we mensen exclusief voor ons opeisen, is voorbij.'

Terwijl RTL 4 in de richting van de publieke omroep kruipt, oogt SBS 6 binnenkort als een variant op RTL 4. De zender die zichzelf graag als buitenbeentje afficheert, gaat kijkers lokken met Peter R. de Vries, Peter Jan Rens, Robert ten Brink en Willibrord Fréquin - ex-coryfeeën van RTL 4 en Veronica. Zij gaan hetzelfde doen als in hun jaren bij de concurrent.

Nog zo'n wisseltruc: de makers van Brutale Meiden - SBS 6 op zijn eigenzinnigst - gaan nu voor Veronica 'extrovert en gedurfd' aan de slag.

Voor de televisiekijker dreigt zappen net zoiets te worden als kiezen tussen de partijen van het paarse kabinet. Hij kan bij de KRO meezingen met de bekende melodieën van Het gevoel van... op Nederland 1 of een avond eerder al inhaken bij de oude en nieuwe medleys in Het Swingpaleis, het RTL4-programma dat het commerciële antwoord moet worden op het KRO-succesnummer. Wie er niet genoeg van krijgt, stemt op vrijdagavond opnieuw op RTL 4 af. De Heeren van Amstel Live staat dan op het programma, een muzikale show waarmee concurrent SBS 6 het afgelopen jaar goede sier probeerde te maken.

Meer van hetzelfde op zenders die meer op elkaar gaan lijken - dat lijkt de nabije toekomst van de Nederlandse televisie. Zover is het nog niet. Binnenkort presenteren de publieke omroepverenigingen hun plannen voor komend seizoen. Zij zijn er vooralsnog niet in geslaagd te doen wat de raad van bestuur van de NOS voor ogen staat: zich scherp profileren zodat er een helder onderscheid komt tussen Nederland 1, 2 en 3. De noodzaak daarvan neemt toe, gezien de plannen van RTL 4 om ook buiten de reguliere nieuwsuitzendingen met serieuze informatie te komen. Dat dwingt de verenigingen meer diepgang te zoeken, wat ten koste van de kijkcijfers kan gaan. Maar een publieke omroep die zich nauwelijks onderscheidt van gratis aangeboden, commerciële programma's, roept onheil over zich af.

Ronald Ockhuysen

Meer over