De kolonel was de mol

De verrader van het Russische spionagenetwerk in de VS was de baas van de spionnen zelf. Hij kan rekenen op de wraak van Rusland.

Arnout Brouwers

MOSKOU Een hoge Russische dubbelspion was verantwoordelijk voor de ontmanteling van het grote Russische spionagenetwerk, afgelopen zomer in de Verenigde Staten. Die dubbelspion was niemand minder dan kolonel Sjtsjerbakov, de man die in de Buitenlandse Veiligheidsdienst de baas was over de 'illegale agenten' in Amerika.


Die onthulling bracht donderdag de krant Kommersant, op grond van eigen onderzoek en anonieme bronnen uit de inlichtingendiensten.


De Russische veiligheidsdiensten profiteren sinds de opkomst van oud-spion Vladimir Poetin tien jaar geleden van snel stijgende budgetten. Daarnaast zijn zoveel officieren uit 'de diensten' doorgestroomd naar invloedrijke posities in het bestuur, de politiek en grote staatsbedrijven, dat sommigen menen dat het land geregeerd wordt door deze 'siloviki'.


Zelf beschouwen ze zich als een elitekorps, de ware hoeders van de natie. Voor critici zijn ze daarentegen de ware graaiers, die al te vaak dankbaar van hun positie en hun ongecontroleerde macht gebruikmaken om zichzelf te verrijken in het meest corrupte land van de G20.


Maar hoe goed zijn ze in het vak waarvoor ze zijn opgeleid: geheime informatie verzamelen over rivaliserende machten en concurrenten op de wereldmarkt, kortom, spioneren?


De afgelopen jaren hebben talrijke westerse landen (zoals de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Duitsland) melding gemaakt van de verhoogde activiteiten van Russische spionnen in hun land. Maar de afgelopen maanden zijn twee grote spionagenetwerken opgerold - een in de VS en onlangs een in het kleine buurland Georgië.


'Rode vlaggen'

De onthulling dat de tien spionnen in Amerika mede konden worden opgepakt door het verraad van hun baas is een nieuwe klap voor de Russische spionagedienst. Kommersant wrijft het zout in de wonde, met hulp van anonieme bronnen uit de diensten zelf, door een aantal 'rode vlaggen' op te sommen over de dubbelhartige kolonel, die intern niet zijn opgepikt.


Zo zou de dochter van kolonel Sjtsjerbakov al jaren in de VS wonen, iets wat als verdacht wordt beschouwd voor iemand die zo'n hoge functie in de geheime dienst vervult. De zoon van de kolonel, die voor de Russische antidrugsdienst werkte, verliet kort voor het uitbreken van het spionageschandaal het land.


Dat deed Sjtsjerbakov ook. Maar vorig jaar weigerde hij nog een interne promotie - waarschijnlijk omdat zijn huidige positie hem goed uitkwam en omdat hij dan geen leugendetectortest hoefde af te leggen.


Het spionageschandaal dat deze zomer uitbrak, was een vernederende ervaring voor de Russische autoriteiten, die tegenover een sceptisch thuispubliek de tien uitgewezen spionnen (die werden geruild voor vier in Rusland wegens spionage veroordeelde mensen) een heldenontvangst gaven. Ze kregen de hoogste decoraties en beleefden een prettig avondje met premier Poetin waarop patriottische liederen werden gezongen.


De knapste van de tien, Anna Chapman, werd een lieveling van de Russische (en internationale) media, vooral omdat ze zich zo graag in pikante poses laat fotograferen - pas nog in de Russische Maxim. Maar dat alles laat onverlet dat niets erop wijst dat de tien spionnen ooit enige geclassificeerde informatie hebben weten te bemachtigen en dat ze vooral op staatskosten leken te genieten van hun Amerikaanse leventje.


Dat de druiven zuur zullen zijn voor de verrader van de tien agenten, liet Poetin deze zomer al weten toen hij voor het eerst sprak over deze kwestie. 'Zulke mensen eindigen altijd slecht', zei hij toen. 'Meestal belanden ze in de goot.'


Een anonieme functionaris van het Kremlin preciseerde tegenover Kommersant de wraaklust jegens Sjtsjerbakov. 'Dit zal hij zijn hele leven met zich meedragen en elke dag zal hij vergelding vrezen', aldus de bron. 'We weten wie hij is en waar hij is. En waag niet te betwijfelen dat we al een Mercader achter hem aan hebben gestuurd.' Ramon Mercader vermoordde in opdracht van Sovjetleider Jozef Stalin in 1940 de naar Mexico gevluchte oud-revolutionair Leon Trotski met een ijsbijl.


Interne zuivering

De Russische Buitenlandse Inlichtingendienst wilde donderdag niet reageren op het Kommersant-verhaal. Maar dat Sjtsjerbakov de verrader is, werd bevestigd door Gennadi Goedkov, oud-lid van de buitenlandse inlichtingendienst en tegenwoordig lid van de veiligheidscommissie van de Doema, het Russische parlement. 'De schade die kolonel Sjtsjerbakov heeft aangericht is dermate groot, dat we ons moeten bezinnen op de oorzaken ervan', aldus Goedkov.


Er zou een grote interne zuivering begonnen zijn in het veiligheidsapparaat. Het leven van tal van veiligheidsfunctionarissen wordt nageplozen op banden met de Verenigde Staten. 'Dit gaat vele mensen hun positie kosten', aldus een interne bron die wordt geciteerd door Kommersant.


De activiteiten van de 'Russische James Bonds' leveren tegenwoordig vaker materiaal op voor grappen dan voor spionageromans, stelde Alexander Golts, een onafhankelijke defensie-expert, onlangs vast. 'Verrassend genoeg lijken Ruslands leiders spionage een doel op zichzelf te vinden', aldus Golts. 'Een supermogendheid moet een spionagenetwerk in de VS hebben, net zoals het over een nucleair arsenaal moet beschikken.'


Meer over