De koele fluistertoon van multimediatrix Anderson

Door haar viool te voorzien van een afspeelknop en van een met audiotape bespannen strijkstok maakte Laurie Anderson furore als multimediaperformer....

Met haar uitstaand stekelhaar wordt Laurie Anderson wel eens vergeleken met het Amerikaanse Vrijheidsbeeld. Alleen heeft ze geen toorts bij zich, maar een viool. Een icoon is ze intussen zeker, de musicienne die aan het eind van de jaren zeventig op bescheiden schaal furore maakte als multimedia-performer, en in 1981 tot haar eigen verbazing een wereldhit scoorde met O Superman. De tijd heeft haar ogenschijnlijk ongemoeid gelaten, hooguit zijn er een paar kraaienpootjes bijgekomen. Plus: acht cd's, een film, een paar boeken, en een indrukwekkend cv met optredens over de hele wereld.

Maar de werkelijke constante factor in haar loopbaan als uitvoerend kunstenaar is het woord, de taal, of om preciezer te zijn: de stem. Zelfs in O Superman bestaat de begeleiding uit bijna niets anders dan het pulserend ah-ah-ah van de vocoder. En hoewel het succes van het nummer vast en zeker bepaald werd door de harmonizer die Andersons zang verdriedubbelde tot akkoorden, zijn het vooral de koele fluistertoon en de suggestie van nabijheid die haar stem een wonderlijke urgentie verlenen.

Anderson is allereerst een performer, ze omschrijft zichzelf het liefst als een 'troubadour': 'Ik wil de wereld in mij opnemen, en dat op een lichtvoetige manier tot uitdrukking brengen.' Vrijdag en zaterdag is ze te zien en te horen in het Holland Festival met haar nieuwe programma The End of the Moon. Het is de eerste keer dat ze op het podium van het Muziekgebouw aan ' t IJ staat, maar haar Amsterdamse debuut dateert al van 1977, toen ze een performance gaf in Galerie de Appel. Later volgden Carré, Paradiso en de Beurs van Berlage. Theaters en poppodia waren eerder haar omgeving dan de concertzaal, omdat elektronische versterking en videobeelden een vast bestanddeel waren van haar shows.

Voor Anderson (Chicago, 1947), die eerst kunstgeschiedenis studeerde en zich vervolgens bekwaamde in de beeldhouwkunst, was het een min of meer vanzelfsprekende stap om de elektronica als hulpmiddel in te zetten. Het is nooit een doel op zich geworden. De filters en vervormers waarvan ze zich bediende, waren allereerst bedoeld om de beperkte actieradius van haar stem te vergroten. Zo behoorde een indrukwekkende mannenbas tot de mogelijkheden. Ze koppelde stem en viool, door haar instrument te voorzien van een afspeelkop en een met audiotape bespannen strijkstok. Een andere vondst was de tl-strijkstok, een visuele pendant voor de koele tonen die ze uit haar instrument haalde.

Hoewel de 'multimediatrix', zoals ze al snel bekend stond, zich af en toe wel laat ondersteunen door musici, geeft ze in wezen altijd een one-woman-show. Halverwege de jaren negentig echter was de hoeveelheid apparatuur die ze met zich meesleepte, toegenomen tot een gewicht van 30 duizend kilo – twee vrachtwagens vol. Bovendien had ieder zichzelf respecterend popbandje tegen die tijd filmpjes en samplers paraat, zodatmultimediaal werken nietmeer zo bijzonder was. Herbezinning volgde, en sedertdien werkt Anderson weer met low-tech en draagbare elektronica, met dank overigens aan de laptop.

Aan culturele bagage heeft Anderson evenmin gebrek. Ze citeert in de talrijke interviews die heeft gegeven met evenveel gemak Lenin Schopenhauer als John Cage of Eminem. Ze getrouwd met Lou Reed, maar kletst graag met iemand als Salman Rushdie. Ook afgezien van haar tournees heeft ze veel van de wereld gezien. Al in de jaren zeventig was ze te gast bij Tsutil, een Mexicaanse indianenstam, die haar The ugly one with the jewels noemden, zoals verhaalt op de gelijknamige cd. Dat ze haar lelijk vonden verbaasde Anderson niet, aangezien ze met haar westerse lengte niet bepaald beantwoordde aan het Tsutil-schoonheidsideaal. Pas later kwam ze erachter wat de Indianen, die nog nooit een bril hadden gezien, met die 'juwelen' bedoelden: haar contactlenzen.

Reizen is voor Anderson vooral een spirituele aangelegenheid. Zo blikt ze met enige affectie terug op de hallucinaties die gepaard gingen met hoogteziekte die haar overviel tijdens een tocht door de Himalaya ('De meest intense ervaring van mijn leven'). Later ondernam ze voettochte door Griekenland en het Engelse Wiltshire. Haar pelgrimages voerden haar naar onverkende achterlanden in de USA. In 2001 verkocht een tijdje hamburgers in een vestiging van Mc-Donald's, wat niet slecht beviel, en ging uit logeren bij een Amish-gezin, waar ze vooral getroffen werd door het gebrek aan communicatieve vaardigheden van deze zwartekousen-familie.

Toen ze in 2002 werd gevraagd om artist-inresidence te worden bij de NASA, was haar eerste reactie: 'Mag ik dan ook de ruimte in?' Daarvoor was het budget van 20 duizend dollar niet toereikend, zodat haar werkbezoeken beperkt bleven tot verschillende labs en onderzoekscentra. In The End of the Moon doet ze onder meer verslag van die ervaringen, uiteraard weer met een licht-ironische toets. Het hoofdthema van de voorstelling is de tijd: 'Onze waarneming van de tijd en de manier waarop we erdoor veranderen.' Het is overigens te verdedigen dat dat de rode draad is in al Andersons werk. Met haar aan ambient en minimal music gerelateerde klankdecors en haar verdroomde voordracht weet ze zeker de tijd vloeibaar te maken.

Zelfspot is Anderson niet vreemd, en ze beziet haar eigen land dan ook met kritische blik, getuige de zeven uur durende show United States IIV, waarmee ze in 1983 de wereld rondreisde. Ook voor haar is de wereld na 11 september 2001 er niet vrolijker uit gaan zien, temeer het WTC slechts tien straten van haar huis verwijderd was. Op het moment van de aanslag had ze een optreden in Chicago, maar nauwelijks een week later stond ze in New York op het podium. Bij dit optreden, dat ook op cd verschenen is, liet ze duidelijk blijken dat de aanslag haar diep geraakt had.

Maar na het concert werd ze erop gewezen dat de zinsnede 'Here come the planes' uit O Superman nu wel een wrange betekenis had gekregen. Haar reactie was even kenmerkend als laconiek: 'O Superman stamt uit de tijd van het Iran-Contraschandaal. Amerikanen zijn kort van memorie: ze beseffen niet dat dit dezelfde oorlog is, en dat die al twintig jaar aan de gang is.'

Meer over