analyse

De ‘Kamer van Verkoophandel’: waarom persoonsgegevens van zzp’ers daar niet veilig zijn

Het openbaar toegankelijke Handelsregister van de KVK bevat alle  woonadressen van zzp’ers die hun bedrijf op hun privéadres hebben gevestigd.  Beeld Arie Kievit
Het openbaar toegankelijke Handelsregister van de KVK bevat alle woonadressen van zzp’ers die hun bedrijf op hun privéadres hebben gevestigd.Beeld Arie Kievit

Stalking, bedreigingen, thuis commercieel lastiggevallen worden, zzp’ers met kantoor aan huis hebben ermee te maken doordat hun gegevens via de Kamer van Koophandel op straat liggen. Zolang het kabinet niet ingrijpt, is de zzp’er vogelvrij. ‘Grondrechten zijn geen handelswaar.’

Haar stalker was jarenlang zo aanhoudend, dat ze uiteindelijk maar is verhuisd. En enkel en alleen om haar nieuwe woonadres geheim te houden, en zo te voorkomen dat de slapeloze nachten met hem voor de deur weer zouden terugkeren, huurde de zzp’er uit arren moede maar een flexwerkplek.

Zijn eenmanszaak was amper in de lucht of hij kreeg aan huis ongewenst bezoek van louche verkopers. En belletjes van brutale callcentermedewerkers die ten onrechte beweerden dat hij klant was van een of andere energieleverancier waar hij nog nooit van had gehoord. Ze mochten hem een verbeterd aanbod doen.

Wat deze twee zelfstandig ondernemers – om privéredenen anoniem – gemeen hebben? Bij het verkrijgen van hun privégegevens putten hun belagers uit dezelfde bron: het Handelsregister van de Kamer van Koophandel (KvK).

Deze openbaar toegankelijke database bevat alle woonadressen van zzp’ers die hun bedrijf op hun privéadres hebben gevestigd. Gegevens die de KvK zelfs verstrekt aan partijen die commerciële plannen hebben met deze ondernemers, zoals stroomcontracten aansmeren.

Waarom doet de – gekscherend – ‘Kamer van Verkoophandel’ dit? In tijden waarin de privacy toch al onder druk staat en het de veiligheid niet ten goede komt in een toenemend gepolariseerde samenleving. Zo zouden de verdachten van de moord op advocaat Derk Wiersum mogelijk via de KvK zijn privéadres hebben achterhaald. Voor een jonge influencer en podcastmaker als Liyah Park is de openbaarheid van het register reden zich maar helemaal niet in te schrijven bij de Kamer van Koophandel. Bedreigingen via sociale media vindt ze wel even voldoende.

Het is niet nieuw dat de KvK irritatie wekt bij ondernemers – die zich daar verplicht moeten inschrijven – door de omgang met hun persoonsgegevens. Ook de halsstarrigheid van de politiek verantwoordelijke er iets aan te doen, voedt de wrevel. Vorige week laaide die weer op toen staatssecretaris Mona Keijzer van Economische Zaken in antwoord op Kamervragen opmerkte dat ondernemers ook ‘eigen verantwoordelijkheid’ hebben in ‘afschermbaarheid’ van hun privégegevens. Maar hoe dan?

Vals adres

Het afschermen van het woonadres voor thuiswerkende zzp’ers is alleen toegestaan bij ‘ernstige dreiging’. Grote kans dat het adres dan allang in handen is van de belager, merkte iemand op Twitter op. Keijzer suggereert dat ondernemers met alleen een woonadres (en nog niet ernstig worden bedreigd) ook een ander adres mogen opgeven. Maar welke dan? Enkel een postbus mag niet. Dan maar een onnodige werkruimte huren? Of toch een vals adres?, vraagt men zich af op sociale media.

De Kamer van Koophandel in Rotterdam. Beeld Arie Kievit
De Kamer van Koophandel in Rotterdam.Beeld Arie Kievit

Dit kan zo niet langer, liet de Autoriteit Persoonsgegevens staatssecretaris Keijzer al voor haar antwoorden aan de Tweede Kamer weten. Voorzitter Aleid Wolfsen begrijpt niet waarom de bewindsvrouw doof is voor die oproep. ‘Er is gewoonweg geen noodzaak dat jan en alleman zonder reden bij privégegevens van zzp’ers kan’, zegt hij. ‘Je zou maar journalist zijn en niet durven publiceren omdat je bang bent dat je boze mensen voor je deur krijgt.’

Uit pure nood staat de Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ) toe dat freelancers zich inschrijven op het adres van deze beroepsvereniging. De KvK was bij dit lapmiddel betrokken, omdat het kennelijk de nadelen inziet van het beleid. En naar eigen zeggen ‘probeert om binnen de huidige kaders te helpen waar het kan en nodig is’.

Eenmanszaak

De openbaarheid in het Handelsregister stamt uit de tijd van vóór de privacywetgeving. Wie handel drijft met een rechtspersoon (BV, NV, stichting) heeft het recht te weten wie daarachter zit en waar de organisatie staat ingeschreven. Logisch. Maar deze logica houdt geen rekening met het toenemend aantal zelfstandigen voor wie het vestigingsadres eveneens het woonadres is.

De vraag wie de persoon achter een eenmanszaak is, is bij zzp’ers niet aan de orde, benadrukt Wolfsen. ‘De zzp’er ís zelf zijn of haar bedrijf en vertegenwoordigt verder niemand.’ Een meerderheid van de Tweede Kamer is het hiermee eens, maar de staatssecretaris weigert een motie uit te voeren die dit regelt.

Wolfsen wil een systeem waarbij zzp’ers alleen een registratieplicht hebben bij de KvK, maar dat hun persoonsgegevens vervolgens afgeschermd blijven. Behalve voor deurwaarders, advocaten en notarissen, mocht een onderneming bijvoorbeeld worden aangeklaagd.

Deze beroepsgroepen hebben overigens al extra toegang tot informatie. Wat recentelijk misging, toen een oud-advocaat onterecht zijn autorisatie gebruikte en privéadressen van Kamerleden en bankbestuurders kreeg aangeleverd van de KvK.

‘Pure politieke onwil’

Het incident staat los van de discussie over de privégegevens van zelfstandigen. Een lek kan overal ontstaan, benadrukt Wolfsen. Het gaat hem erom dat bij de KvK de kraan met persoonsgegevens van zelfstandigen willens en wetens wijd open staat. De staatssecretaris zegt hierop dat Europese regelgeving haar niet toestaat de uitgaande stroom adresgegevens dicht te draaien.

Dit klopt niet volgens Wolfsen. ‘Die regelgeving geldt echt alleen voor rechtspersonen, niet voor zzp’ers.’

Kees Verhoeven, het inmiddels oud-D66-Kamerlid dat achter de motie zit die de staatssecretaris nog altijd niet heeft uitgevoerd, beschouwt de reactie van Keijzer als pure politieke onwil. ‘Zo kortzichtig je te verschuilen achter Europese regelgeving terwijl er een groot probleem is voor honderdduizenden mensen van vlees en bloed’, zegt hij. ‘Dan moet je als bewindsvrouw gewoon het probleem in Brussel oplossen.’

Verdienen aan privégegevens

Zich verschuilen achter Europese regelgeving kan Keijzer niet als het gaat over het op grote schaal verstrekken van de privégegevens van zelfstandigen. De basis hiervoor werd gelegd in 2013. Met het samenvoegen van veertien verschillende KvK-organisaties werd ook de regionale ondernemersheffing afgeschaft. Deze stabiele stroom van inkomsten voor de KvK werd vervangen door een veel lagere rijksbijdrage, waardoor de directe inkomsten nu grofweg eenderde lager liggen dan in 2013.

Er kwamen eigen inkomsten voor terug. Ondernemerspleinen, voorlichtingsavonden en samenwerkingsverbanden. En datahandel dus.

null Beeld

Bij meer zogenoemde zelfstandige bestuursorganen liggen de ‘prikkels verkeerd’, zegt Jasper Sluijs, universitair docent economisch publiekrecht aan de Universiteit Utrecht. ‘Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Nederlands Forensisch Instituut (NFI), het Kadaster, Staatsbosbeheer, overal ging het vergelijkbaar. Hun ministerie kort ze en zegt: ‘Kijk maar hoe je het oplost, dikke doei’.’

Dit heeft daar volgens Sluijs een soort Hollandse ondernemersgeest aangewakkerd. ‘Allemaal zijn ze onder druk van bezuinigingen alternatieve manieren gaan zoeken om de eigen broek op te houden.’ Handel in hout en biomassa door Staatsbosbeheer, trainingen voor medici door het NFI en het CBS werd van een degelijk statistiekvoorziening ineens een ‘moderne nieuwsorganisatie’.

En bij de KvK dacht men volgens Wolfsen: ‘We hebben veel informatie, laten we die eens gaan verhandelen’.

Tussen 2014 en 2020 groeide de tak ‘KvK Dataservice’ van 14 naar 33 miljoen uitgeleverde dataproducten. Toch is volgens de KvK geen sprake van ‘handel’, omdat ze naar eigen zeggen alleen de kostprijs rekenen voor uittreksels uit het handelsregister en de inkomsten eruit stabiel zijn.

null Beeld

Commerciële trekjes

Sluijs van Universiteit Utrecht ziet wel degelijk commerciële trekjes bij de KvK. Met managers die overstapten uit het bedrijfsleven werkt ze volgens hem op concurrerende wijze die echt niet was geoorloofd als het een private partij was geweest.

Vijf afnemers, de handelaren in bedrijfsgegevens Altares Dun & Bradstreet, CreditDevice, Creditsafe, Company.info, Graydon, zijn van mening dat de Kamer van Koophandel daarin te ver gaat. Dat de KvK recentelijk ‘vergaande restricties’ heeft opgelegd. Zo is hun staffelkorting verdwenen en hun toegang tot data verslechterd.

Sluijs pleit ervoor dat de KvK weer een degelijke beheerder van het handelsregister wordt. Verder niks. Want, zegt hij: ‘Je kunt je afvragen of de KvK zonder geldnood dit soort praktijken was gaan ontplooien’.

‘Onze wettelijke taak’

De Kamer van Koophandel zegt wettelijk niet anders te kunnen dan de data, ook in bulk, beschikbaar te stellen. En geen onderscheid mag maken tussen bijvoorbeeld gemeenten of databrokers. Dit wil en probeert de KvK wel, zegt een woordvoerder, maar de rechter moet nog oordelen of dit is geoorloofd. ‘Dit doen we niet om de concurrentie aan te gaan, maar juist om binnen wettelijke kaders de gegevens van ondernemers zo goed mogelijk te beschermen en zo min mogelijk te verspreiden.’

Het roept de vraag op of het openbaar houden van persoonsgegevens van zzp’ers politiek is ingeven vanuit commerciële belangen. Zonder openbare gegevens van zelfstandige ondernemers valt er immers minder te verspreiden en moet wellicht de rijksbijdrage voor de KvK omhoog.

‘Nee, het gaat echt om de rechtszekerheid’, zegt een woordvoerder van de staatssecretaris. ‘Het adresgegeven is bijvoorbeeld vaak prima bruikbaar om te checken of je met een degelijke wederpartij te maken hebt.’

Dit kan ook zonder NAW-gegevens, vindt de Autoriteit Persoonsgegevens, die in 2019 al een succesje boekte tegen de Kamer van Koophandel. Die schrapte toen één van de producten waarmee adressen en namen van zzp’ers online en anoniem opgevraagd konden worden. Sindsdien houdt de KvK ook andere producten ‘tegen het licht’ vanwege privacy.

Een draai?

Vorige week bleek bij de beantwoording van de Kamervragen door staatssecretaris Keijzer dat deze zoektocht nog niet heeft geleid tot het inzicht woonadressen van zzp’ers onmiddellijk af te schermen. Donderdag was er andermaal een motie nodig om haar alsnog zover te krijgen.

Toch lijkt er iets te schuiven. In afwachting van een open consultatie – waarin iedereen een visie kon geven op hoe de KvK zou moeten omgaan met data – zegt Keijzer dat in dit kader ‘alle mogelijke oplossingen bespreekbaar’ zijn rond de privégegevens van zzp’ers. Ze belooft dit jaar meer over ‘oplossingsrichtingen’.

Wolfsen van de Autoriteit Persoonsgegevens zinspeelt vast op de uitkomst: de staatssecretaris zal om moeten. ‘Ze heeft waarschijnlijk een probleem als zo’n kwestie voor de rechter komt’, zegt hij. ‘Want grondrechten zijn geen handelswaar.’

De namen van de anonieme ondernemers zijn bekend bij de hoofdredactie.

Meer over