De infecties blijven op ons loeren

Hij opende nieuwe wegen in de bestrijding van infectieziekten. Volgende maand is Rino Rappuoli de gast van het AMC en de Volkskrant. 'We moeten waakzaam blijven.'

Tussen de grijze keien op het Piazza del Duomo, aan de rechterzijde van de imposante zwart-wit gestreepte klokkentoren, liggen vijf vlakken van wit marmer in een rechte lijn. Microbioloog Rino Rappuoli had de middag ervoor gemaand: kijk op het plein naar die vlakken. Het zijn de plekken waarop de pilaren hadden moeten verrijzen voor de bouw van het dwarse deel van de kerk, dat het gotische bouwwerk een kruisvorm had moeten geven. De kathedraal van Siena had de grootste ter wereld moeten worden.


Maar de bouw, die in de 12de eeuw aanving, werd nooit voltooid. In 1348 brak de pest uit. Van de 100 duizend inwoners bleven er slechts 30 duizend over. Siena, tot die tijd een van de grootste Europese handelssteden, kwam die klap nooit te boven. Op de plaats waar een marmeren mozaïekvloer moest komen, staan nu auto's geparkeerd. Door de boog in de onafgemaakte kerkmuur razen brommers het plein op.


Vanuit zijn onderzoeksinstituut in de Toscaanse heuvels, net buiten de stadsmuren van Siena, heeft Rino Rappuoli zicht op het monument dat de kern van zijn werk samenvat. De kathedraal is voor hem het belangrijkste testament ter wereld van de grote invloed van infectieziekten. 'Die ziekten kunnen een land in korte tijd verwoesten. Dat moeten we altijd in onze gedachten houden. Wij zijn dat vergeten omdat vaccins zoveel succes hebben.'


Vaccins vormen het levenswerk van de Italiaanse moleculair bioloog en aan het succes ervan heeft hij belangrijke bijdragen geleverd. Rino Rappuoli ontwikkelde een nieuw kinkhoestvaccin dat in de Westerse wereld het oude heeft vervangen. Hij bedacht vaccins tegen meningokokken C en - recent - meningokokken B, en werkte mee aan de productie van vaccins tegen de Mexicaanse griep en de vogelgriep. Hij slaagde erin een dragereiwit te produceren dat onontbeerlijk is voor een aantal kindervaccins. En hij is de grondlegger van de 'omgekeerde vaccinologie', een revolutie in de ontwikkeling van vaccins waarbij genoomstudies van ziekteverwekkende micro-organismen de sleutel bieden.


Bijna vijfhonderd wetenschappelijke publicaties heeft hij op zijn naam staan. Rappuoli is veelvuldig gelauwerd en sinds vijf jaar lid van de Amerikaanse National Academy of Sciences. Maar de kleine, bescheiden Italiaan werkt nog altijd in het Sclavo-onderzoeksinstituut waar hij begin jaren tachtig als pas afgestudeerd microbioloog begon.


Vervolg op p2


'De revolutie komt nog'

Vervolg van p1


Het instituut lijkt op een dorpje in de heuvels; de tocht naar zijn werkruimte voert langs trappetjes, pittoreske gebouwen met groen geschilderde luiken, en het voormalige buitenverblijf van Achille Sclavo, met voor de deur het standbeeld van de wetenschapper - de plaats die in 1904 de basis vormde voor de huidige campus.


Sinds vier jaar is Rappuoli hoofd van het wereldwijde vaccinonderzoek bij farmaceut Novartis. Het jongste succes dat hij heeft geboekt is een vaccin tegen meningokokken B, waarvoor eind dit jaar een Europese registratie zal worden aangevraagd. Van alle typen meningokokken - die hersenvliesontsteking kunnen veroorzaken - was de B-variant decennialang ongrijpbaar voor vaccinmakers omdat de polysachariden, de suikerketens op de celwand van die bacterie, overeenkomen met suikereenheden op menselijke cellen. Gebruik ervan in een vaccin leverde daardoor nauwelijks een immuunreactie op. De enige mogelijkheid was het benutten van eiwitten, maar die verschillen van stam tot stam. Een universeel eiwit kon niet worden ontdekt.


Totdat Rappuoli in 1997 op een idee kwam dat de vaccinwereld voorgoed zou veranderen. Twee jaar daarvoor was de Amerikaanse moleculair bioloog Craig Venter erin geslaagd om het genoom van een influenzabacterie in kaart te brengen en Rappuoli vroeg hem hetzelfde te doen voor meningokokken B.


Wat leverde die catalogus met genen u op?


'Tot dan toe zochten wetenschappers voor elk vaccin naar potentieel werkzame eiwitten door de bacterie of het virus te kweken en dan te gaan zoeken via trial and error, een methode die slechts een fractie van alle aanwezige antigenen oplevert. Voor meningokokken hadden wetenschappers er zo'n vijftien ontdekt en geen ervan werkte. De meningokokken B-bacterie heeft 2.158 genen die coderen voor eiwitten. Zo ontdekte ik zeshonderd eiwitten die in potentie als vaccin konden werken.'


Hoe wist u welke zeshonderd dat waren?


'Dat konden we voorspellen met de computer. We keken bijvoorbeeld naar de eiwitten aan het oppervlak van de bacterie - een doelwit voor antistoffen. Toen besefte ik dat ik een goudmijn had aangeboord: 585 nieuwe eiwitten om mee aan de slag te gaan! Het klinisch onderzoek is nu met succes afgerond.'


Waarom is dat nieuwe vakgebied omgekeerde vaccinologie genoemd?


'Je begint niet, zoals een eeuw lang gebruikelijk was, met het kweken van bacteriën en virussen maar met de genetische informatie van de ziekteverwekker op de computer. Pas daarna ga je het laboratorium in. Na mijn ontdekking zijn veel wetenschappers genoomstudies gaan gebruiken voor het ontwikkelen van vaccins. Bij Novartis zetten we die nieuwe techniek onder meer in om een van de grootste problemen van deze eeuw op te lossen: de resistentie van bacteriën - meestal stafylokokken - tegen antibiotica. Het vaccin dat we hebben ontwikkeld, moet voorkomen dat stafylokokken een resistentiemechanisme ontwikkelen. Binnenkort beginnen we aan klinische studies.'


Vaccins maken die commercieel interessant zijn en technologieën bedenken om nog meer van die vaccins te kunnen maken, dat was de afgelopen dertig jaar het werkterrein van Rappuoli. Terwijl hij al snel inzag dat hij vaccins kon ontwikkelen voor ziekten die in de Derde Wereld miljoenen slachtoffers maken.


De frustratie daarover sloeg toe toen hij zich in de jaren negentig begon bezig te houden met vaccins tegen meningokokken. 'We vonden een oplossing voor meningokokken A en C, maar ik kreeg alleen geld om een vaccin tegen type C te ontwikkelen, de variant die vooral in de Westerse wereld voorkwam. Voor type A, dat vooral in ontwikkelingslanden optreedt, was geen budget. Pas tien jaar later kregen we geld van de Gates foundation. Het vaccin is er nu. Maar we hebben bijna twintig jaar tijd verloren en zoveel mensenlevens!'


Twee jaar geleden kreeg hij van Novartis toestemming om de frustratie om te zetten in daden. Vanachter zijn bureau heeft hij zicht op het instituut dat op de campus van Siena is opgericht: het Vaccines Institute for Global Health. Bijna vijftig onderzoekers werken daar aan vaccins tegen 'vergeten' ziekten.


Ik neem aan dat hiv, malaria en tbc prioriteit hebben?


'Juist niet. Die ziekten hebben al de volle aandacht van wetenschappers over de hele wereld. En hun ideeën over de aanpak ervan kan ik niet overtreffen. Wij hebben ziekten geselecteerd die niet erg populair zijn maar waarvoor we, technologisch gezien, een vaccin kunnen maken. We zijn begonnen met salmonella en shigella - bacteriën die ernstige diarree veroorzaken. Als we de neonatale sterfte buiten beschouwing laten, sterven in de Derde Wereld jaarlijks veel meer kinderen aan dat soort infecties dan aan hiv, tbc en malaria bij elkaar. Ik denk dat we over een jaar of drie voor het eerste vaccin een licentie kunnen aanvragen.'


Het succes van vaccins is de afgelopen eeuw groot geweest. Kan dat worden overtroffen?


'De revolutie die we hebben gehad is niets vergeleken bij de revolutie die we nog gaan meemaken. Over vijftien jaar zullen we ons eigen onderzoeksveld niet meer herkennen. Ik verwacht vaccins tegen steeds meer ziekten en mogelijkheden om kanker te voorkomen of het voortschrijden ervan te remmen. Vaccins worden de ziektekostenverzekering van de 21ste eeuw.'


CV

1952


Geboren in Radicofani.


1976


Afronding studie moleculaire biologie universiteit Siena


1979


Onderzoeker aan de Rockefeller University en de Harvard Medical School


1981


Hoofd onderzoekslaboratorium Sclavo Instituut in Siena


1992


Hoofd Europese onderzoeksprogramma biotechbedrijf Chiron


2005


Hoofd wetenschappelijk onderzoek bij Chiron


2006


Hoofd vaccinonderzoek Novartis


2008


Oprichting van het Vaccines Institute for Global Health.


DE ANATOMISCHE LES

De Anatomische Les is een publiekslezing van een internationaal toonaangevende wetenschapper op het snijvlak van geneeskunde en maatschappij. De les wordt aangeboden door het Academisch Medisch Centrum (AMC) en de Volkskrant in de grote zaal van het Concertgebouw in Amsterdam. Op donderdag 18 november vanaf 13.45 spreekt de Italiaanse microbioloog Rino Rappuoli, een van de beste vaccinontwikkelaars van deze tijd, (in het Engels) over de nieuwste ontwikkelingen in zijn vakgebied en de productie van vaccins tegen 'vergeten ziekten' in de Derde Wereld en reageert hij op de groeiende Westerse weerstand tegen vaccinatie. Zolang de voorraad strekt, kunnen Volkskrantlezers toegangsbewijzen (à € 5.-) bestellen op:AMC.NL/AL-AANMELDINGEN


Geen kaartverkoop aan de zaal, ook niet op 18 november.


Meer over