Vijf vragen

De ijsbeer is al vijftien jaar ‘bedreigd’. Zijn de zielige filmpjes overtrokken of gaat het echt zo slecht?

Vijftien jaar geleden kwam de ijsbeer op de Rode Lijst voor bedreigde soorten terecht. Sindsdien is de populatie wereldwijd volgens officiële schattingen ongeveer gelijk gebleven. Zijn de meelijwekkende filmpjes overtrokken?

Een ijsbeer op het smeltende ijs in Spitsbergen, Noorwegen, in 2013. Beeld AFP
Een ijsbeer op het smeltende ijs in Spitsbergen, Noorwegen, in 2013.Beeld AFP

Waarom is de ijsbeer ‘bedreigd’?

Op Youtube is een onwaarachtig, maar mooi gemonteerd filmpje van National Geographic te vinden, waarin een vermoeide, slappe, iele ijsbeer strijdt voor elke stap die hij zet. Een meelijwekkend muziekje is onder de video gezet. De ijsbeer slentert tussen gras en stenen naar een metalen ton, de enige plek waar hij nog eten kan vinden. ‘Dit is hoe klimaatverandering eruit ziet’, luidt het bijschrift.

Lees ook: Dat hartverscheurende filmpje van een uitgemergelde ijsbeer, is dat wel wat het lijkt?

Een voorbode voor de toekomst? De poolcirkel wordt de komende decennia alleen maar groener en grijzer. ‘Wetenschappers zijn het erover eens dat we waarschijnlijk in het midden van deze eeuw een derde van onze ijsberen zijn kwijtgeraakt’, zegt Gert Polet, expert Noordpoolgebied bij de Nederlandse tak van het Wereld Natuur Fonds.

Daarom nam het IUCN, een internationaal samenwerkingsverband voor natuurbehoud, de ijsbeer precies vijftien jaar geleden op in de lijst van bedreigde diersoorten. Het dier staat te boek als ‘kwetsbaar’, nog onder de meer alarmerende categorieën ‘bedreigd’, ‘kritiek’, ‘uitgestorven in het wild’ en ‘uitgestorven’.

Dat valt dan nog wel mee?

Ondanks de stijgende temperaturen in de laatste decennia is er nog geen ijsbeer minder op de aardbol. Integendeel: de Polar Bear Specialist Group van het IUCN schatte de populatie in 2019 op 25 duizend ijsberen. Dat is juist hoger dan vijftien jaar geleden.

Waarom is de situatie toch alarmerend?

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw daalde het aantal ijsberen in de wereld met rasse schreden. Het dier was een aantrekkelijk object voor de commerciële jacht. In 1973, midden in de Koude Oorlog, maakten de landen met ijsberen afspraken. De Sovjet-Unie, de Verenigde Staten, Denemarken, Noorwegen en Canada besloten dat het doden van de beesten enkel nog mocht om wetenschappelijke redenen, of voor de eigen veiligheid of het levensonderhoud.

In de decennia daarna zijn die landen de ijsbeerbescherming steeds serieuzer gaan nemen. De invloed die de menselijke jacht op de cijfers had, neemt gestaag af. Daarnaast was een beetje klimaatverandering voor sommige ijsberen zo slecht nog niet, zegt Polet. Meer ijsschotsen en zwakker ijs maken zeehonden - het favoriete maal van de ijsbeer - een makkelijker prooi.

Maar een kentering is op komst, voorspelt Polet. Hij wijst op de Noorse eilandengroep Spitsbergen, waaromheen het aantal ijsberen de laatste decennia stabiel bleef. Noorwegen heeft de jacht op ijsbeer al decennia geleden helemaal verboden. ‘Maar we zitten nog steeds niet op niveau van voor de jaren zestig.’

Volgens Thor Larsen, emeritus hoogleraar aan de Norwegian University of Life Sciences en voormalig onderzoeksleider bij de Norwegian Polar Institute, is dat simpel te verklaren: de klimaatverandering heeft er al toegeslagen. Op Spitsbergen zijn nu veel minder sneeuwholen, waarin de vrouwelijke ijsberen zich verschuilen tijdens de eerste maanden van hun moederschap, zegt Larsen. Dat is een sterke indicatie dat er minder welpen worden opgevoed en de opvoeding overleven. Zijn vermoeden: de moeilijk te maken schattingen zijn te positief.

En wat nu?

Echt niet meer op het beest jagen, zoals in Noorwegen, zou het begin van een oplossing zijn. Maar dat is lastig. Voor Inuit in Canada en Groenland vormt de jacht op ijsberen een belangrijke bron van inkomen. Van klimaatverandering laten zij zich niet overtuigen. ‘De Inuit zeggen juist meer ijsberen te zien dan ooit’, zegt Larsen.

Daarbij beroepen zij zich op de eeuwenoude ervaring die zij hebben met het beest. ‘Het is een conflict tussen wetenschappelijke en traditionele kennis. Dat ligt politiek altijd heel gevoelig’, weet de emeritus hoogleraar.

Om het voortbestaan van de ijsbeer op lange termijn te beschermen, is er maar één mogelijkheid, zegt Polet: ‘Met z’n allen minder broeikassen uitstoten. Als we dat niet doen, hebben we tegen het einde van deze eeuw een ijsvrije noordpool.’

Wat gebeurt er dan met de ijsberen?

Het is dus aannemelijk dat in de komende decennia de ijsberenpopulatie fors verkleint. Toch ziet Polet het dier niet helemaal uitsterven, zelfs niet als de temperaturen blijven toenemen.

Dat zou betekenen dat de ijsberen ’s zomers aan wal moeten doorbrengen. Dat vinden ze ‘niet leuk’, maar je moet het leervermogen van ijsberen niet onderschatten, zegt de poolexpert. ‘Je ziet dat de ijsberen op Spitsbergen zich bijvoorbeeld steeds vaker toeleggen op het zoeken van ganzeneitjes. Een klein aantal kan overleven.’

Meer over