Column

'De idee dat biologie discussies kan beslechten, is naïef en gevaarlijk'

De biologie als sluitstuk van de discussie, je komt het geregeld tegen, schrijft Bart Smout. 'Door gedrag onder te verdelen in 'natuurlijk' en 'onnatuurlijk', maak je het jezelf heel gemakkelijk om ethische vraagstukken ongeldig te verklaren.'

In het anatomisch museum Vrolik in het AMC is een collectie preparaten te zien die zijn verzameld in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Beeld anp
In het anatomisch museum Vrolik in het AMC is een collectie preparaten te zien die zijn verzameld in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw.Beeld anp

'Biologisch - eigenlijk heel logisch!' Kent u die slogan nog? Ooit bedoeld om biologische producten aan te prijzen, is het nu een redeneertrant geworden die je steeds vaker tegenkomt. Een mooi voorbeeld hiervan was gisteren te lezen op The Post Online.

Psychiater Esther van Fenema publiceerde een stuk waarin ze ouders opriep om hun kinderen op te voeden als 'echte mannen' en 'echte vrouwen'. Om haar standpunt kracht bij te zetten, doet Van Fenema een beroep op de biologie. 'Het is inmiddels onomstotelijk en ruimschoots aangetoond dat mannen en vrouwen biologisch enorm van elkaar verschillen op diverse terreinen.' Dus kunnen we ons daar maar beter naar gedragen, meent Van Fenema.

De biologie als sluitstuk van de discussie. Je komt het geregeld tegen, ook in het geruchtmakende interview met Joost Niemöller in de Nieuwe Revu. Gekleurde mensen hebben een lager IQ en meer testosteron dan blanken, weet Niemöller, waardoor ze vaker crimineel gedrag vertonen en meer verkrachten. Hij verwijst hierbij onder andere naar de Amerikaanse onderzoekers Richard J. Hernstein en Charles Murray.

Zij baarden veel opzien met hun (wetenschappelijk omstreden) boek The Bell Curve, waarin ze constateerden dat het gemiddelde IQ van gekleurde mensen 15 punten lager ligt dan dat van blanken. Ook hier komt de natuur weer om de hoek kijken. Veel gedrag is nu eenmaal genetisch bepaald, stelt Niemöller. Dat accepteren is geen vorm van racisme, maar van realisme.

Biologie als scheidsrechter
Wanneer het gaat om verschillen tussen mensen, wordt de biologie er graag als scheidsrechter bij gehaald. Als een verschil biologisch van aard is, dan zijn we uitgepraat. Toch? Uiteindelijk blijft de mens een dier. Of zoals Niemöller het stelt: 'Een donkere leeuw is agressiever dan een lichtgekleurde.' Bij mensen is het volgens hem niet anders.

De idee dat de biologie maatschappelijke discussies kan beslechten, past goed in een door en door wetenschappelijk wereldbeeld, maar is naïef en gevaarlijk. Door gedrag onder te verdelen in 'natuurlijk' en 'onnatuurlijk', maak je het jezelf heel gemakkelijk om ethische vraagstukken ongeldig te verklaren. Als iets natuurlijk bepaald is, kun je immers lastig spreken over goed en kwaad. Dan zijn de dingen gewoon zoals ze zijn. De wereld wordt een mechaniekje waarvan je alleen maar kan zeggen of het werkt of niet. En iedereen die denkt meer te zijn dan zijn genenpakket en zich aan dat mechaniekje wil onttrekken, is een aansteller, een losgeslagen dromer zonder realiteitszin.

'Emanciperen', schrijft Van Fenema dan ook, 'is een wilde merrie geworden die door davert zonder duidelijk doel voor ogen.' En wanneer Niemöller wordt voorgehouden dat Hitler in het verleden heeft laten zien waar dergelijke uitlatingen toe kunnen leiden, wordt dit bezwaar achteloos weggewuifd. 'Als je begrijpt wat je plaats is in de maatschappij, weet wat je beperkingen en mogelijkheden zijn, is dat in ieders voordeel.' Blijkbaar ook als die plek volgens de ijzeren logica der genen helemaal onderaan is.

Geen ruimte voor verandering
Zo wordt de biologie gebruikt als middel om ethische discussies terzijde te schuiven. Het leidt tot essentialisme, tot dogma's die geen ruimte voor verandering overlaten. Handig voor mensen die hunkeren naar een keurig gecategoriseerde wereld zonder lastige vragen. 'U hoeft niet verder na te denken', zegt de biologie. 'Het is nu eenmaal biologisch bepaald. Stribbel niet tegen. Legt u zich er gewoon bij neer en volg braaf de natuurlijke patronen.'

Of zoals Van Fenema schrijft: 'Een jongen wil meestal jongensdingen doen en een meisje wil dat meestal niet.' Punt. Van zo'n bewering krijg ik zin om tegen te stribbelen. Maar ook dat zal biologisch gezien vast heel logisch zijn.

Bart Smout is schrijver en columnist voor Volkskrant.nl.
Twitter: @BartSmout

Meer over